جهان نمایش 52: تراژدی سترگ مادام بوواری

کتاب «تراژدي ستُرگِ مادام بوواري» نوشت? جان نيکلسن و خاويِر مارزان
يک اقتباس تئاتري آوانگارد از يک شاهکار کلاسيکِ مشهور. کتاب «تراژدي ستُرگِ مادام بوواري: رمان دشوار فلوبر که گروه پيپوليکوس از روي محبّت آن را زير و رو کرد»، با عنوان اصلي The Massive Tragedy of Madame Bovary، نمايشنامه‌اي است که براساس رمان مشهور «مادام بوواري» گوستاو فلوبر نوشته شده است.
جان نيکلسن و خاويِر مارزان در کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» در بازآفريني تئاتري رمان «مادام بوواري» فلوبر به جاي وفاداريِ بي‌چون‌وچرا به اين رمان، کوشيده‌اند که «مادام بوواري» ديگري خلق کنند که چه‌بسا بتوان آن را تفسير آن‌ها از «مادام بوواري» فلوبر در نظر گرفت.
نيکلسن و مارزان در کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» کمدي و تراژدي را کنار هم نشانده‌اند تا از زاويه‌اي تازه به يک متن کلاسيک بنگرند.

مروري بر کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري»
آن‌چه در کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» در قالب اقتباس نمايشي از رمان «مادام بوواري» گوستاو فلوبر با آن مواجهيم يک مواجه? نقادانه با اين رمان و دخل‌وتصرفي تمام‌عيار و بازيگوشانه در آن است.
رمان «مادام بوواري» فلوبر ماجراي زني‌ست رؤياباف، به نام اِما بوواري، که رمان‌هاي عاشقانه مي‌خوانَد و خود را به جاي شخصيت‌هاي آن رمان‌ها مي‌گذارد و در پي يک زندگي عاشقان? گرم و پرشور است؛ زندگي‌اي که در واقعيت از او دريغ شده است. اِما بوواري در کنار شوهرش زندگي‌اي يکنواخت و ملال‌آور و بدون عشق را تجربه مي‌کند و از همين رو مي‌کوشد زندگي‌هاي رمان‌هاي عاشقانه را در واقعيت براي خود بسازد اما تلاشش در اين راه، به عشق‌هايي مبتذل و ميانمايه و دست آخر به تراژدي ختم مي‌شود و اِما خود را مي‌کُشد.
امّا کاري که نويسندگان کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» در اين نمايشنامه انجام داده‌اند، برجسته کردن وجهِ کُميک داستان «مادام بوواري» و نشاندن آن در کنار وجه تراژيک آن است.
در رمان «مادام بوواري» گوستاو فلوبر طنزي پنهان در پس تراژدي هست که چه‌بسا چندان نمايان نباشد اما با کمي دقت مي‌توان آن را درک کرد. نويسندگان کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» همين طنز را از پس پشت رمان فلوبر بيرون کشيده و بر آن نور تابانده‌اند و عيان‌ترش کرده‌اند و آن را در جوار وجهِ تراژيک اين رمان قرار داده‌اند تا، چنانکه خودشان در يادداشت ابتدايي اين نمايشنامه توضيح داده‌اند، در اين موضوع کندوکاو کنند که چگونه در همنشيني کمدي و تراژدي، «کمدي مي‌تواند تراژدي را نمايان کند و تراژدي قادر است پرده از کمدي بردارد.»
در کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» همچنين از شيو? رواييِ داستان در داستان استفاده شده و بازيگران، هم در نقش‌هايشان و هم در نقش خودشان به صحنه مي‌آيند. در اين نمايشنامه همچنين شخصيت‌هاي جديدي خلق شده‌اند که در رمان «مادام بوواري» فلوبر نشاني از آن‌ها نيست.
کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري»، در قالب متني نمايشي، خوانشي نو و انتقادي را از «مادام بوواري» فلوبر ارائه مي‌دهد و آن را در بسترِ اکنون و مسائل عصر ما مورد بازخواني قرار مي‌دهد و مباحثي را دربار? جنسيت و نقش و جايگاه زنان در جامع? مردسالار و امکان تغيير سرنوشت مادام بوواري پيش مي‌کشد.
نويسندگان کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» درواقع نمايشنامه‌اي نوشته‌اند دربار? نمايشنامه‌اي که قرار است از رمان «مادام بوواري» اقتباس شود و به‌موازات شکل‌گيري اين نمايشنامه است که داستان «مادام بوواري» را پيش مي‌برند و اِما بوواري رمان فلوبر را از متن کلاسيک قرن نوزدهمي به صحنه‌اي متفاوت احضار مي‌کنند و عرصه‌اي فراهم مي‌آورند براي کشمکش بر سرِ متنِ اصلي و اقتباس از آن متن، به‌مثابه خارج کردن آن از رِيل.
در بخشي از کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري» مي‌خوانيد:
«اِما: نه! نمي‌توني اين کتابو خلاصه کني به فهرستي از نقاط برجسته. اين يه نگاه موشکافانه به يه زنه که تو يه جامع? کاملاً مردسالار داره با چنگ و دندون مبارزه مي‌کنه که سرنوشت خودشو به دست بگيره...
جاناتان: کاملاً مردسالار.
اِما: و سرانجام هم خودشو مي‌کشه.
جاناتان: نبايد اين کارو مي‌کرد.
خاويِر: داستانو لو دادي، اِما.
اِما: منتها تو اين اقتباس نمي‌ميره.
جان: حالا بيشتر لو داد!!!
اِما: مي‌خوام بگم که نبايد کتابو به اين چيزها منحصر کرد.
جاناتان: نه. اين يه نگاه موشکافانه به يه زن بسيار پيچيده است. نمي‌خوام بگم هم? زن‌ها پيچيده‌ن. بعضي‌هاشون اون‌قدر بي‌شيله‌پيله‌ن که آدم تعجب مي‌کنه.
اِما: جاناتان، مي‌دونم اين روزها براي حمايت از برابري جنسيتي سخت در تلاشي، ولي اين کارت واقعاً عذاب‌آوره.
خاويِر: و اون‌قدري هم که فکر مي‌کني براي زن‌ها جذاب نيست. اينو فقط بعد از اجرا، وقتي توي بار ديدمت، مي‌گم.
جاناتان: مي‌شه ادامه بديم؟
خاويِر: آره، فکر مي‌کنم ديگه مردم لُبِ مطلبو گرفته باشن.
اِما: چي‌چي – اين‌که مادام بوواري يه زن بي‌بندوبار فرانسوي بوده که با چند نفر سَر و سِر داشته و بعد هم خودکشي کرده؟
جان: اِما، فکر کنم مي‌خوايم به همچين چيزي تقليلش نديم.
جاناتان: و در ضمن، اين چيزي نيست که اتفاق مي‌افته.
اِما: البته که اتفاق مي‌افته.
جاناتان: آره. ولي بي‌بندوبار که نيست.
اِما: من هرگز نگفتم بي‌بندوبار بوده!
خاويِر: ... خب راستش...
جاناتان: اگه اجازه بدين من جمله‌اي رو از خود فلوبر نقل کنم... اين داستاني‌ست دربار? هيچ.
جان: آه، گل گفتي جاناتان. شرط مي‌بندم ديگه همه براي ديدنش سر و دست مي‌شکنن.
خاويِر: من نظرم اينه که بايد شروع کنيم.
اِما: نه، صبر کنين. واقعاً بايد اين نکته رو هم روشن کنم. منظور فلوبر دقيقاً هيچ نبوده. منظورش اين بوده که در مورد زندگي آدم‌ها صداقت به خرج داده – ناخرسندي، ميل به خلاص شدن، گرايش به صرف وقت بيشتر براي رؤيابافي در مورد نحو? زندگي‌اي که دوست داريم، نه اون زندگي که داريم پيش مي‌بريم.»

دربار? ترجم? فارسي کتاب «تراژدي سترگ مادام بوواري»
کتاب «تراژدي ستُرگِ مادام بوواري: رمان دشوار فلوبر که گروه پيپوليکوس از روي محبّت آن را زير و رو کرد» با ترجمه و مقدم? علي آروني در مجموع? «جهانِ نمايش» نشر ني منتشر شده است. «جهان نمايش» عنوان مجموعه کتاب‌هايي در زمين? تئاتر و ادبيات نمايشي است که زير نظر رضا رضايي و با همکاري رحمان سهندي در نشر ني منتشر مي‌شود. اين مجموعه، چنانکه در توضيح آن آمده است، «مجموعه‌اي است از متن‌هايي که براي صحن? نمايش يا دربار? آن نوشته شده‌اند. انواع نمايش‌نامه، چه براي اجرا و چه صرفاً براي خوانده شدن، از جمله نمايش‌نامه‌هايي با اقتباس از آثار ادبي يا سينمايي، و نيز متن‌هاي نظري در حوز? درام و نقد آثار نمايشي، در اين مجموعه جاي مي‌گيرند.»