کتاب «مجمعالجزاير گولاگ - جلد سوم» اثر الکساندر سولژنيتسين
سومين و آخرين بخش از روايت الکساندر سولژنيتسين از اردوگاههاي شوروي و حکومت وحشت در روسي? کمونيستي. جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، با عنوان اصلي ????????? ????? و عنوان انگليسي The Gulag Archipelago: An Experiment in Literary Investigation، آخرين قسمت از روايت تکاندهند? سولژنيتسين از زندگي پر از رنج زندانيان اردوگاههاي شوروي و وحشت و خشونت حاکم بر زندگي مردم در نظام توتاليتر شوروي است.
سولژنيتسين در جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» نيز، همچون جلدهاي اول و دوم اين کتاب، با طنزي سياه و بياني صريح، روايتي زنده و توأم با جزئيات از وحشت و خفقان و زندان و اسارت و شکنجه در روسي? کمونيستي به دست ميدهد. او همچنين در اين مجلد از کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» از شيوههاي مقاومت و مبارز? زندانيان دربرابر سيستم گولاگ سخن ميگويد و در کنار تصوير رنج، تصويري از اميد و مقاومت و مبارزه در اردوگاه را نيز ترسيم ميکند.
کتاب سهجلدي «مجمعالجزاير گولاگ» را چهبسا امروزه بتوان يکي از آثار کلاسيک دربار? اردوگاههاي کار اجباري در روسي? شوروي و تصفيههاي گسترد? استاليني و نيز از آثار کلاسيک ادبيات زيرزميني و غيررسمي موسوم به «ساميزدات»، که در شوروي و ديگر کشورهاي کمونيستي رواج داشت، بهحساب آورد.
سولژنيتسين، که خود از بازماندگان اردوگاههاي کار اجباري در شوروي بود، در کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، براساس تجربههاي خود از اين اردوگاهها و نيز روايتهاي ديگران و اسناد و شواهد و مدارکي که در زمان نگارش اين کتاب دربار? اردوگاههاي کار اجباريِ شوروي موجود بود و او به آنها دسترسي داشت و همچنين با ياري گرفتن از ادبيات و قريح? قصهپرداز خود، مصائب و رنجهاي زندانياني را به تصوير ميکشد که حکومت شوروي آنها را در اردوگاههاي خود تجميع و نگهداري ميکرد. اين کتاب همچنين، از وراي روايت زندان و اردوگاه، تصويري از اختناق و وحشت و حکومت پليسي حاکم بر شوروي ارائه ميدهد.
کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، چنانکه در مقدمهاي که اَن اپلبام در سال 2007 براي اين کتاب نوشته و در ابتداي ترجم? فارسي احسان سنايي اردکاني از جلدهاي اول و دوم و سوم آن هم آمده است، نهفقط وصفِ تاريخ، که خود تاريخ است. اپلبام در اين مقدمه همچنين مينويسد: «به لطف عنايت وسواسگونهي سولژنيتسين به جزئيات و استعدادهاي ادبي و جدليِ او، مجمعالجزاير گولاگ به خلق همين جهاني که ما امروزه در آن زيست ميکنيم هم کمک کرده – جهاني که در آن کمونيسمِ شوروي ديگر آرمان سياسيِ هيچکس نيست.»
کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» اولين بار در سال 1973 به زبان روسي در فرانسه و در سه مجلد منتشر شد و ديري نگذشت که نسخههايي از آن بهصورت مخفيانه و زيرزميني در روسي? شوروي دستبهدست گشت و يواشکي خوانده شد. اين کتاب همچنين در سال 1974، يعني کمي بعد از انتشارش به زبان روسي، به انگليسي ترجمه شد.
مروري بر جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»
اَن اپلبام در مقدمهاش بر کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» اين کتاب سهجلدي دربار? مختصات حکومت وحشت را کتابي معرفي ميکند که در آن «جوي از وحشت هميشگي؛ وسوسهي دائم به خيانت؛ وفور پليس مخفي؛ وارونگي ارزشهاي "متعارف"؛ قساوت گستردهي حاکم بر فرهنگ گولاگ و همينطور بر کليت اتحاد شوروي» به تصوير کشيده شده است. بهدرستي که اينها همه را در کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، از جمله در جلد سوم اين کتاب، مييابيم.
سولژنيتسين در کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» از تجرب? زيست مشقتبار و پر از ترس و وحشت در اردوگاههايي مينويسد که در شوروي توسط نهادي به نام «گولاگ» اداره ميشدند. او اگرچه براي نگارش بخشهايي از کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» از مشاهدات تجربههاي مستقيم خودش مايه گرفته اما تنها به اين اکتفا نکرده و از نامههاي بازماندگان اردوگاهها و خاطرات آنها و ديگر اسنادي که در زمان نگارش کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» به آنها دسترسي داشته هم کمک گرفته و اينها همه را با ذوق و مهارت ادبياش آميخته است تا عمق وحشت و خشونت نظام کمونيستي را هرچه اثرگذارتر و با طنزي سياه و کنايههايي زهردار به تصوير بکشد.
در دوراني که سولژنيتسين کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» را نوشت و منتشر کرد هنوز کمتر کسي از اردوگاههاي کار اجباري، تصفيههاي استاليني و آنچه در درون کشورهاي کمونيستي ميگذشت باخبر بود و سولژنيتسين يکي از نخستين کساني بود که به نگارش تاريخ گولاگ و تاريخ عصر وحشت در روسي? کمونيستي دست زد و وحشت کمونيسم را به تصوير کشيد.
در جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» سفر خود بههمراه سولژنيتسين را در روسي? شوروي و مجمعالجزاير هراسناک گولاگ، که زاد? حکومت کمونيستي شوروي بود، ادامه ميدهيم و تبعيدگاهها و زندانها و اردوگاههاي هولناک شوروي و نظام و سازوکار حاکم بر گولاگ را، که تجسم و نمودي از نظام شوروي بود، بيش از پيش ميشناسيم.
در جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» همچنين داستان کساني را ميخوانيم که در اردوگاهها مبارزه و مقاومت عليه زندانبانان و شکنجهگران و خبرچينان و همدستان حکومت وحشت را تدارک ديدند و بهنوب? خود براي شکستن طلسم وحشت تلاش کردند.
سولژنيتسين در جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» هم شکنجههاي هولناک در گولاگ را افشا ميکند و هم از کساني سخن ميگويد که عليه شرايط خود و دستاندرکارن استقرار اين شرايط موحش دست به اعمالي جسورانه زدند. او همچنين در اين مجلد از کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» از نظام قضايي فاسد و ناعادلانه و هولناک و درعينحال مضحک و کافکايي روسي? شوروي سخن ميگويد و از اينکه چگونه در اين نظام، هرکس به دادگاه احضار ميشد و پاي ميز محاکمه ميرفت قطعاً محکوم ميشد چون، پيشاپيش، تصميم دربارهاش گرفته شده بود. سولژنيتسين در جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» از دستکاري در صورتجلسههاي دادگاههاي شوروي ميگويد و از اينکه قاضيها چطور هرچه را خود صلاح ميدانستند در صورتجلسهها نگه ميداشتند و باقي را حذف ميکردند.
جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» شامل بخشهاي پنجم، ششم و هفتم اين کتاب سهجلدي، يک مؤخره و بخشي با عنوان «پسمؤخره» است.
بخش پنجم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، با عنوان «کاتورگا»، از دوازده فصل، بخش ششم، با عنوان «تبعيد»، از هفت فصل، و بخش هفتم، با عنوان «استالين، پَر»، از سه فصل تشکيل شده است.
دربار? الکساندر سولژنيتسين، نويسند? کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»
الکساندر ايزايويچ سولژنيتسين (????????? ??????? ??????????)، متولد 1918 و درگذشته به سال 2008، داستاننويس، جُستارنويس و مورخ روسي بود. او در سال 1970 جايز? نوبل ادبيات را گرفت.
سولژنيتيسن از مخالفان مشهور و برجست? نظام شوروي بود. او، که بهصراحت از کمونيسم و نظام شوروي انتقاد ميکرد، در افزايش آگاهي جهاني از سرکوب سياسي در شوروي، بهويژه آگاهسازي جامع? جهاني به سيستم گولاگ، سهم عمده و مهمي داشت.
از آثار الکساندر سولژنيتيسن ميتوان به کتابهاي «بخش سرطان» و «يک روز از زندگي ايوان دنيسوويچ» اشاره کرد.
دربار? ترجم? فارسي جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»
جلد سوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ»، همچون جلدهاي اول و دوم اين کتاب، با ترجم? احسان سنايي اردکاني در نشر مرکز منتشر شده است. اين ترجمه براساس ترجم? انگليسي کتاب انجام شده و با يادداشت نويسنده بر ترجم? انگليسي همراه است.
احسان سنايي اردکاني، متولد 1368، مترجم ايراني است. از ترجمههاي او ميتوان به کتابهاي «آهنگ افلاک: سفري در فضا و زمان»، «ويتگنشتاين در تبعيد» و «جهانبينيها: درآمدي بر تاريخ و فلسف? علم» اشاره کرد.
گفتنيست که بخشهاي اول و دوم کتاب «مجمعالجزاير گولاگ» سالها پيش با ترجم? عبدالله توکل توسط انتشارات سروش به فارسي منتشر شده بود.
