ادبیات علیه استبداد - پاسترناک و ژیواگو

کتاب «ادبيات عليه استبداد» اثر پيتر فين و پترا کووي، ترجمه بيژن اشتري، نشر ثالث
روايتي از رماني که به شکل دستنويس به بيرون از مرزهاي شوروي فرستاده شد و به ابزاري عليه اين کشور در جريان جنگ سرد تبديل شد. کتاب «ادبيات عليه استبداد» تصويري است روشنگر از رمان «دکتر ژيواگو»ي بوريس پاسترناک و تاکيدي بر اينکه ادبيات چگونه مي‌تواند در وضعيت سياسي و تاريخي تاثيري عميق باقي بگذارد. رمان «دکتر ژيواگو» در سال 1956 نوشته شد اما به دليل تصويري انتقاي که از انقلاب اکتبر و وضعيت روسيه مي‌داد در آن دوران امکان انتشار در اين کشور را نداشت و از اين‌رو يک سال پس از اين يعني در 1957 ناشري ايتاليايي آن را منتشر کرد و سپس رمان در سطحي گسترده خوانده شد. پس از آنکه پاسترناک کار نوشتن رمان را تمام کرد دستنوشته‌اش را به خارج از شوروي فرستاد و کتاب نخست در ايتاليا و بعد در کشورهاي ديگر منتشر شد.
در کتاب «ادبيات عليه استبداد» شاهد روندي هستيم که در آن کتابي ممنوعه در طول سال‌هاي جنگ سرد توسط سيا به زبان روسي ترجمه شد و به شکل قاچاق وارد روسيه شد. پاسترناک با اين رمان برنده نوبل ادبي شد و به شکل رسمي به چهره مخالف حکومت شوروي بدل شد.
پيتر فين و پترا کووي در کتاب «ادبيات عليه استبداد» بر اساس اسنادي تاز‌ياب نشان داده‌اند که چگونه رمان «دکتر ژيواگو»ي پاسترناک به سلاحي در يک نبرد ايدئولوژيک بدل شد.
کتاب «ادبيات عليه استبداد» هم يک بررسي تاريخي است و هم شيوه روايتي داستاني دارد و علاقه‌مندان به هر دو زمينه مي‌توانند مخاطب کتاب باشند. اين کتاب پس از انتشار با استقبال خوبي روبرو شد و نشريات معتبر غربي آن را به عنوان اثر پيشنهادي معرفي کردند.

مروري بر کتاب «ادبيات عليه استبداد»
در دوران جنگ سرد و در زماني که هنوز از شبکه‌هاي اجتماعي خبري نبود ادبيات مي‌توانست به عنوان رسانه‌اي که جمع کثيري از مردم را مخاطب قرار مي‌دهد توسط طرفين نزاع مورد استفاده قرار گيرد. نويسندگان کتاب «ادبيات عليه استبداد» با بررسي سندها و مدارک اطلاعاتي ايالات متحده امريکا نشان داده‌اند که چگونه اين کشور از رمان «دکتر ژيواگو»ي بوريس پاسترناک براي غلبه هژمونيک بر شوروي استفاده کرد.
برخي منتقدان و صاحب‌نظران معتقدند که از زمان رمان «جنگ و صلح» تالستوي هيچ کتاب ديگري به اندازه «دکتر ژيواگو» پاسترناک اين چنين در وصف روسيه منتشر نشده است. بوريس پاسترناک شاعر و نويسنده شهير روسي است که در سال 1890 متولد شد و در 1960 از دنيا رفت. شهرت او در جهان بيش از هر چيز به رمان «دکتر ژيواگو» مربوط است اما در خود روسيه او در وهله اول با شعرهايش و به عنوان شاعر به ياد آورده مي‌شود. پاسترناک در رمان «دکتر ژيواگو» آينده روسيه را خطاب قرار داده و تصويري از آن به دست داده که حکومت را به وحشت مي‌اندازد. پاسترناک و «دکتر ژيواگو» بسيار مورد توجه بوده‌اند و پيتر فين و پترا کووي در کتاب «ادبيات عليه استبداد» به نقش اين رمان در دوراني تيره پرداخته‌اند.
کتاب «ادبيات عليه استبداد» در سال 2015 توسط نشريات واشينگتن پست، ساندي تايمز، نيوزدي، تلگراف و نشرياتي ديگر به عنوان کتاب سال معرفي شد و يکي از دو انتخاب اصلي براي دريافت جايزه معتبر نشنال بوک کريتيکز سيرکل بود.
پاسترناک به عنوان شاعر و نويسنده در رمان «دکتر ژيواگو» نوري در تاريکي تابانده است. از اين‌رو به نوعي او صدايي متفاوت از درون روسيه بود که در بيرون از مرزهاي اين کشور و سپس در درون خود آن شنيده شد. در کتاب «ادبيات عليه استبداد» سيري که اين صدا طي کرد و تاثيري که در نبرد ايدئولوژيک در دوران جنگ سرد باقي گذاشت مرور شده است. پاسترناک به عنوان شاعر و نويسنده چنان در روسيه آن دوران مهم بود که يک اتفاق به تنهايي مي‌تواند تاثيرگذاري او را نشان دهد. در سال 1946 پس از گذشت چند سال پاسترناک براي اولين بار در جمعي عمومي شعر مي‌خواند. وقتي او شروع به حرف زدن کرد حاضران از جاي خود برخاستند و مدتي طولاني براي او ابزار احساسات کردند. در حين سخنراني يک برگ از يادداشت‌هاي پاسترناک از دستش به زمين افتاد. او خم شد که کاغذ را از زمين بردارد و در همين لحظه يکي از افراد حاضر در سالن ادامه منظومه پاسترناک را از حفظ خواند. سپس صداهاي ديگري به او پيوستند و جمعيت يک صدا شعر ناتمام مانده شاعر را تا پايان قرائت کرد.
زيرعنوان کتاب «ادبيات عليه استبداد»، «پاسترناک و ژيواگو» است و نويسندگان کتاب تصويري از پاسترناک و تاثيرگذار‌ي‌اش در جامعه روسيه به دست داده‌اند.

درباره پيتر فين و پترا کووي نويسندگان کتاب «ادبيات عليه استبداد»
پيتر فين، نويسنده و روزنامه‌نگار واشنگتن پست است. او از سال 1995 در واشنگتن پست کار مي‌کند و در بخش‌هاي مختلفي از جمله به عنوان رئيس دفتر ورشو، برلين و مسکو فعاليت کرده و هم‌اکنون دبير بخش امنيت ملي است. او دو بار نامزد جايزه معتبر پوليتزر براي گزارش بين‌الملي بوده و به خاطر گزارش‌هايش و پوشش اخبار جنگ در کوزو جوايزي به دست آورده است.
پترا کووي نيز نويسنده و مترجم است و در دانشگاه ايالتي سن پترزبورگ به تدريس مشغول بوده است.

درباره ترجمه کتاب «ادبيات عليه استبداد»
کتاب «ادبيات عليه استبداد» با ترجمه بيژن اشتري توسط نشر ثالث منتشر شده است.
بيژن اشتري، متولد 1342، مترجم ايراني است که عمدتا کتاب‌هايي در زمينه تاريخ ترجمه کرده است. او فارغ‌التحصيل رشته ميکروب‌شناسي از دانشگاه تهران است اما علاقه‌اش به تاريخ سبب شده به سراغ ترجمه برود. «ادبيات عليه استبداد»، «حرمسراي قذافي»، «اميد عليه اميد»، «دختر استالين» و «خودآموز ديکتاتورها» برخي از ترجمه‌هاي او هستند.