گفتمان و ترجمه

کتاب «گفتمان و ترجمه» اثر علي صلح‌جو
اثري که مي‌کوشد مبحث جديد گفتمان را تعريف و تشريح کند و ارتباط و محل تلاقي مسايل ترجمه را با اين مفهوم شرح دهد. علي صلح‌جو در کتاب «گفتمان و ترجمه» به سراغ موضوعي رفته که در نقد ادبي و مباحث مربوط به ترجمه در ايران کمتر مورد توجه بوده اگرچه از اهميت زيادي برخوردار است.
گرچه مي‌توان کتاب «گفتمان و ترجمه» را نوشته‌اي نسبتا تخصصي دانست که به موضوعي مي‌پردازد که در ايران کم‌وبيش تازه است اما با اين حال خواندن اين کتاب نه فقط براي دانشجويان رشته زبان‌شناسي و ترجمه بلکه براي کساني که به مباحث ترجمه علاقه‌مندند و همچنين براي مترجماني که مشغول ترجمه هستند مفيد و قابل توجه است.

مروري بر کتاب «گفتمان و ترجمه»
مبحث تحليل گفتمان يکي از مباحث نسبتا جديد زبان‌شناسي است که بخش قابل توجهي از اين رشته را در يکي دو دهه اخير به سوي خود کشانده و هنوز نيز جريان عمده‌اي در اين حوزه به شمار مي‌رود. تحليل گفتمان بر مباحث مربوط به نقد ادبي و ترجمه تاثيري چشمگير گذاشته است اما با اين‌حال به اعتقاد نويسنده کتاب «گفتمان و ترجمه»، در ايران جربان نقد ادبي و بحث‌هاي انتقادي درباره ترجمه تاثير لازم را از اين مبحث نگرفته است و اين يکي از دلايل علي صلح‌جو براي نوشتن کتاب «گفتمان و ترجمه» بوده است. او در بخشي از مقدمه‌اش در اين مورد نوشته: «پرداختن به بحث‌هاي کم ارزش لغوي و برداشتي سطحي و تحت‌اللفظي از ترجمه نشان از ناآشنايي با مباحث مربوط به گفتمان است که اين روزها در دنياي زبان‌شناسي حضوري قوي دارد.»
کتاب «گفتمان و ترجمه» داراي مقدمه و سه فصل با اين عناوين است: «زبان در عمل»، «متن و فرهنگ» و «گفتمان‌ها تا چه حد مي‌توانند به يکديگر نزديک شوند.» در آغاز فصل اول به تعاريف مختلف گفتمان پرداخته شده است و به اين نکته اشاره شده که مضمون مشترک اين تعريف‌ها اين است که گفتمان با واحد بزرگتر از جمله سرو کار دارد.
نويسنده کتاب «گفتمان و ترجمه» توضيح داده که همان‌گونه که با استفاده از قواعد دستور زبان مي‌توانيم اسامي مرکب، گروه، بند و جمله بسازيم، با استفاده از قواعد گفتمان مي‌توانيم جمله‌ها را طوري بيان کنيم که با هم مرتبط باشند به طوري که شنونده يا خواننده از جمله‌اي به جمله ديگر روان و راحت منتقل شود. قواعد گفتمان سبب مي‌شود که جمله‌هاي پاراگراف ارتباطي منطقي و سالم با يکديگر داشته باشند و به اصطلاح پاراگراف منسجم باشد. به کمک قواعد گفتمان است که مي‌توانيم پاراگراف‌ها را با نظمي به دنبال هم بياوريم و سرانجام متني بسازيم که انسجام و سامان داشته باشد.
به صورت خلاصه کتاب «گفتمان و ترجمه» را ميتوان اثري دانست که به قول نويسنده‌اش ادعانامه‌اي عليه ترجمه تحت‌اللفظي است و دفاعيه‌اي از ترجمه‌هاي خوانا که گاه تلاش مي‌شود به بهانه‌اي چون «غير دقيق» بودن از ميدان رانده شوند.
علي صلح‌جو نويسنده کتاب «گفتمان و ترجمه» معتقد است که همان حال و هوايي که در قرن نوزدهم بر ترجمه حاکم بود، يعني وجود برداشتي مکانيکي از موضوع صحت و امانت در ترجمه و تسليم محض در برابر ساختارهاي زبان مبدأ، بر فعاليت‌هاي ترجمه در سال‌هاي اخير غلبه يافته است. او در بخشي از مقدمه‌اش نوشته است: «به نظر مي‌رسد در ايران جربان نقد ادبي و بحث‌هاي انتقادي درباره ترجمه، هر دو، در دوراني که مبحث گفتمان در اروپا و امريکا داغ بوده تاثير لازم را از آن نگرفته است. اين امر حتي در کار ويرايش نيز در ايران به چشم مي‌خورد. پرداختن به بحث‌هاي کم ارزش لغوي و برداشتي سطحي و تحت‌اللفظي از ترجمه نشان از ناآشنايي با مباحث مربوط به گفتمان است که اين روز‌ها در دنياي زبان‌شناسي حضوري قوي دارد.»
صلح‌جو معتقد است که به طور کلي در بحث‌هاي مربوط به نقد ادبي و به خصوص ترجمه در ايران پرداختن به مسايل مربوط به فصاحت به قيمت کنار گذاشتن مباحث مربوط به بلاغت صورت گرفته است، در حالي که هيچ اثري، چه تاليف و چه ترجمه، چنانچه فاقد بلاغت باشد، فصاحتش با ارزش نخواهد بود. اين امر دلايل متفاوتي دارد و آن‌طور که صلح‌جو توضيح داده، «يکي از مهم‌ترين آنها اين است که در تاريخ زبان‌شناسي جديد در همين يکي دو دهه اخير بود که زبان‌شناسان به اين نتيجه رسيدند که حوزه بحث در زبان را نبايد تنها در محدوده جمله نگه داشت. تنها همين اواخر بود که زبان‌شناسان واحد زبان را نه فقط جمله بلکه واحدهاي بزرگتر دانستند و همين‌جا بود که زبان‌شناسي متن آغاز شد و کساني نظير بارت و فوکو و اکو نيز در عرصه ادبي و فلسفي آن را خوب پروراندند.»
کتاب «گفتمان و ترجمه» نوشته علي‌صلح‌جو در نشر مرکز منتشر شده است.

درباره علي صلح‌جو نويسنده کتاب «گفتمان و ترجمه»
علي صلح‌جو، متولد 1323 در قزوين، نويسنده، مترجم، زبان‌شناس، ويراستار و مدرس ايراني است. صلح‌جو تحصيلات ابتدايي‌اش را در قزوين پشت سر گذاشت و سپس به تهران آمد و دوره متوسطه را در دبيرستان‌هاي دکتر خانعلي و دکتر نصيري سپري کرد و در سال 1341 ديپلمش را گرفت. او يک سال بعد در موسسه انتشارات فرانکلين استخدام شد و در سال 1350 وارد مدرسه عالي ادبيات و زبان‌هاي خارجي شد و در سال 1355 در رشته ادبيات انگليسي مدرک ليسانس گرفت. پس از اين او براي ادامه تحصيل وارد دانشگاه تهران شد و در سال 1359 مدرک فوق ليسانس زبان‌شناسي گرفت. با انحلال موسسه فرانکلين، صلح‌جو در سال 1354 وارد سازمان ويرايش و توليد فني دانشگاه آزاد ايران شد. در سال‌هاي پس از انقلاب و با تعطيل شدن اين موسسه، او وارد مرکز نشر دانشگاهي شد. صلح‌جو در سال 1374 به دانشگاه پيام نور رفت و در سال 1388 از آنجا بازنشسته شد. صلح‌جو در طول سال‌هاي متمادي فعاليت‌اش به عنوان نمونه‌خوان و سپس ويراستار فعاليت کرد. او همچنين سال‌ها دبير اجرايي مجله «زبان‌شناسي» بود و عضو هيئت‌تحريريه مجله «مترجم» نيز بوده است. صلج‌جو در سال‌هاي مختلف در دانشگاه‌هاي گوناگوني به تدريس دروس زبان‌شناسي و ترجمه و ويرايش پرداخته است. از او پژوهش‌ها و ترجمه‌هاي زيادي تاکنون منتشر شده است که از ميان آنها مي‌توان به «گفتمان و ترجمه»، «اصول شکسته‌نويسي»، «فن مطالعه»، «بياييد ترجمه کنيم» و «نظريه‌هاي ترجمه در عصر حاضر» اشاره کرد.