دايره گچي قفقازي
برتولت برشت
حميد سمندريان
ناشر: قطره
کتاب «دايره گچي قفقازي» اثر برتولت برشت
برتولت برشت از چهرههاي شاخص هنر و ادبيات قرن بيستم است که در دورهاي پرآشوب زندگي ميکرد. نام برشت با بسياري از وقايع مهم دورانش گره خورده؛ از جنگ جهاني اول و واکنش آلمان به انقلاب روسيه گرفته تا ظهور نازيسم و جنگ جهاني دوم و سپس جنگ سرد. رد اين حوادث در نمايشنامهها و اشعار برشت ديده ميشود از جمله در نمايشنامه «دايره گچي قفقازي» که از کتابهاي شاخص و شاهکارهاي برشت به شمار ميرود.
کتاب «دايره گچي قفقازي» در سال 1944 نوشته شد يعني در زماني که برشت به اجبار آلمان را ترک کرده و در امريکا بود و اين دورهاي است که برشت مهمترين آثارش را نوشت. معمولا در دستهبندي آثار برشت، آن دسته از نمايشنامههايي را که او در ميان سالهاي 1937 تا 1945 نوشت جزو مهمترين آثارش ميدانند. نمايشنامههايي چون «دايره گچي قفقازي»، «زندگي گاليله»، «ترس و نکبت رايش سوم»، «ارباب پونتيلا و بردهاش ماتي» از جمله آثار برشت در اين دوره هستند.
برخي منتقدان معتقدند که برشت با کتاب «دايره گچي قفقازي» وارد مرحله تازهاي از کار هنري شد. طرح کلي و تا حدودي زبان نمايشنامه «دايره گچي قفقازي» به شيوه کتاب مقدس است و داستان ترکيبي سينمايي دارد.
قهرمانهاي جعلي، تبعات جنگهاي تجاوزگرايانه، تباهي و فساد طبقات زالوصف و آرزوهاي فرودستان و ستمديدگان، حقيقت و عدالت و سوءاستفاده از دانش مضاميني است که برشت در کتاب «دايره گچي قفقازي» به آنها توجه کرده است.
کتاب «دايره گچي قفقازي» نمونهاي شاخص از تئاتر حماسي برتولت برشت به شمار ميرود که به دفعات در کشورهاي مختلف جهان به روي صحنه رفته و متن کتاب نيز به زبانهاي متعددي ترجمه شده است.
مروري بر کتاب «دايره گچي قفقازي»
کتاب «دايره گچي قفقازي» داستاني مشهور را دستمايه روايت دوباره قرار داده است. در اين نمايشنامه گروشه، دختر جوان گرجستاني، بچهاي را بزرگ ميکند و سپس با حضور دوباره مادر بچه، نزاعي ميان آنها درميگيرد.
در نمايشنامه «دايره گچي قفقازي»، در پي توطئه شاهزادگان، حاکم بزرگ گرجستان کشته ميشود. حاکمي با نام گئورگي آباشويلي که در «ثروت و مکنت همچو کراسوس بود. زوجهاي نکوچهره داشت. فرزندي خوشچهره داشت. هيچ يک از حکام ديگر گرجستان به زيادي او اسب در آخور نداشت» و البته هيچ حاکم ديگري هم به «فراواني او گدا پاي پلههاي قصر خود نداشت.»
در کتاب «دايره گچي قفقازي» ميبينيم که اين حاکم يک روز بيآنکه کسي فکرش را بکند به قتل ميرسد و در پي اين اتفاق اطرافيانش فرار ميکنند. زن حاکم نيز فرار ميکند و عجيب اينکه فرزندش را جا ميگذارد چرا که فقط در فکر جمع کردن جواهرات و وسايلش است.
گروشه که درواقع خدمتکار آشپزخانه است بچه را برميدارد و پيش برادرش ميرود. اما دست سرنوشت در کتاب «دايره گچي قفقازي» به گونهاي رقم ميخورد که مادر پس از مدتي به ياد بچهاش ميافتد و سراغش را ميگيرد. او براي اينکه به املاک و داراييهاي شوهرش دست پيدا کند نياز به بچه دارد و در نتيجه بچه را از گروشه ميگيرند و به شهر ميآورند. گروشه هم که به بچه دلبسته شده در پي او به شهر ميرود. در شهر دادگاهي تشکيل ميشود و آزداک، قاضي دادگاه، به قضاوت ميان اين دو ميپردازد.
گروشه در کتاب «دايره گچي قفقازي» شخصيتي زيرک و خوشقلب است. او در حين عبور از پلي لغزنده در حالي که سربازان شورشي در پياش هستند، شجاعت زيادي نشان ميدهد. او همچنين تيزهوش است و صداقت دارد و پايداري و پاکدامني زيادي هم از خوش بروز ميدهد. برشت در نمايشنامه «دايره گچي قفقازي» داستاني قديمي را احضار کرده و عناصري مربوط به دوره خودش را وارد آن کرده و روايتي تازهتر از آن به دست داده است.
نمايشنامه «دايره گچي قفقازي» به زبانهاي متعددي ترجمه شده و در زماني که برشت در امريکا بود در اين کشور به روي صحنه رفت. پس از بازگشت برشت به آلمان، «دايره گچي قفقازي» در سال 1954 در برلين هم اجرا شد.
کتاب «دايره گچي قفقازي» از دههها پيش در ايران شناخته ميشد به خصوص اينکه در ايران به روي صحنه هم رفته است. حميد سمندريان، که از مترجمان و کارگردانان مشهور ما است و آثاري از برشت به فارسي برگردانده، در سال 1341 ترجمهاش از «دايره گچي قفقازي» را منتشر کرد و در سال 1377 نيز آن را در صحنه اجرا کرد.
درباره برتولت برشت، نويسنده کتاب «دايره گچي قفقازي»
برتولت برشت نمايشنامهنويس، کارگردان، شاعر، دراماتيست و نظريهپرداز بزرگ آلماني است که در سال 1898 در اوگسبورگ آلمان متولد شد. او پس از تحصيلات ابتدايي و متوسطه براي تحصيل در رشته پزشکي به دانشگاه مونيخ رفت. تا سال 1918 که به خدمت سربازي اعزام شد تحصيل کرد و با رفتن به سربازي در بيمارستانهاي نظامي پشت جبهه خدمت کرد و شاهدي بر جنگ هم بود. در همين زمان شعر مينوشت و شعرهايش را براي سربازان زخمي جنگ هم ميخواند. در بيست و يک سالگي اولين نمايشنامهاش را نوشت که اجرايش بسيار سروصدا کرد. پس از اين مدام مشغول نوشتن و اجرا شد تا اينکه با ظهور هيتلر مجبور به ترک آلمان شد. با سقوط هيتلر او برشت توانست به کشورش بازگردد. برشت در سال 1947 از امريکا به آلمان برگشت و در سال 1949 گروه تئاتري «برلينر آنسامبل» را تاسيس کرد. او بسياري از نمايشنامههايش را به روي صحنه برد و خودش در آنها از کارگرداني گرفته تا بازي و آواز و موسيقي و دکور نقش داشت. از برشت به جز تعداد زيادي نمايشنامه، چند دفتر شعر، يک رمان، تعدادي داستان و نوشتههايي درباره انديشههاي خودش و نيز شيوههاي هنرياش به جا مانده است. برشت که معتقد به سوسياليسم بود و مواضع سياسي راديکالي داشت، از تاثيرگذارترين چهرههاي هنري قرن بيستم به شمار ميرود.
درباره ترجمه فارسي کتاب «دايره گچي قفقازي»
کتاب «دايره گچي قفقازي» با ترجمه حميد سمندريان در نشر قطره منتشر شده است.
حميد سمندريان، مترجم و کارگردان ايراني بود که در ارديبهشت 1310 در تهران متولد شد و تيرماه 1391 درگذشت. سمندريان يکي از مهمترين کارگردانان تئاتر ايران است و به نسلي از کارگردانان تئاتر تعلق دارد که در دهههاي چهل و پنجاه با نوآوريها و خلاقيتهايشان تئاتر ايران را به عرصهاي نويني وارد کردند. سمندريان در طول چند دهه آثار متعددي از نمايشنامهنويسان بزرگ به فارسي برگرداند و به رغم مسايل متعدد موفق شد برخي از آنها را هم به روي صحنه ببرد. «زندگي گاليله»، «دوزخ»، «ملاقات بانوي سالخورده» و «آندورا» برخي از ترجمههاي سمندريان هستند.
