کلیسا

معرفی کتاب کلیسا، اثر لویی فردینان سلین، ترجمه امیر حسین بیات

در کتاب سفر به انتهای شب نوشته لویی فردینان سلین با شخصیتی به نام باردامو همراه می‌شویم. یک دکتر خرده بورژوا که بعد از جنگ جهانی اول سفرش را در میان ویرانی‌ها و خرابه‌ها شروع می‌کند و به جنگلی در آفریقا می‌رسد و در انتها همچون پزشکی شکست‌خورده به فرانسه بازمی‌گردد و ماجراهای بسیاری در این مسیر دارد. نمایشنامه کلیسا در واقع ادامه زندگی و مسیر باردامو است. این اثر تنها نمایشنامه از سلین است و موضوعش زندگی باردامو در این سفر و شکست‌هایش است که در رمان سفر به انتهای شب به آن‌ها پرداخته نشده بود و قرار است وجه نادیدنی او را در این نمایشنامه ‌ببینیم. بی‌رحمی و خشمی که در جنگ جهانی اول تأثیرش را روی نویسندگان گذاشته بود سلین را هم در برگرفت و بعد از خلق یکی از بهترین رمان‌ها با موضوع جنگ، به سراغ این نمایشنامه رفت. این نمایشنامه کمتر شناخته شده است، چون احتمالاً کسی از نمایشنامه‌نویس بودن سلین باخبر نبود. اما او با یک کمدی سیاه در پنج پرده نشان داد که می‌تواند زخم‌های بر جای مانده از گذشته را با روایتی تازه، با زبانی طنز، و این بار از دل جغرافیایی استعماری، با تمام مشکلات و رنج‌های یک مستعمره بازسازی کند. بی‌کفایتی و فساد از معناهای تکرارشونده سلین در این نمایشنامه هستند. او نمایشنامه کلیسا را در سال 1933 نوشته بود و منتشر کرد، یعنی در فاصله بین دو جنگ که فرانسه تحولات بسیاری را تجربه کرده بود و هنوز فساد در اروپا موج می‌زد و قرار بود جنگی دیگر یک ویرانه تازه از اروپا بسازد. بیشتر آثار نویسندگان این دوره کمی پیشگویانه‌اند و اثر سلین نیز این ویژگی را در خودش دارد. کتاب کلیسا با ترجمه امیر حسین بیات از نشر ثالث به چاپ رسیده و این بار باردامو، پزشک شکست‌خورده سلین، روزگارش را در ابعادی دیگر به نمایش می‌گذارد.

درباره کتاب کلیسا

شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب کلیسا را بتوان در شخصیت‌پردازی و بعد طنز گزنده آن، چه در دیالو‌گ‌ها و ه در روند داستانی، دید. بارها در تاریخ ادبیات پیش آمده که نویسنده‌ای شخصیت‌ یا شخصیت‌هایش را در کتابی دیگر ادامه داده، اما نقطه مهم کار سلین در این است که پزشک رمان معروفش را این بار در قالبی دیگر و به کل متفاوت در یک نمایشنامه آورده. سلین در یادداشتی  آورده که ده سال از رمانش گذشته و همه‌چیز به اندازه ده سال پیرتر شده یا گذر ده سال را بر خودش احساس کرده. کودکی که در رمان بود و اصلا قاطی مسائل سیاسی یا اجتماعی نمی‌شد، حالا برگشته و این بار در دستانش یک تفنگ است و سالگشتگی از ویژگی‌هایی است که در این اثر به‌خوبی و درخشانی قابل مشاهده است. نویسنده به درستی زمان را بر آن‌ها گذرانده و میراث جنگ و ویرانی‌هایش را در ده سال با نگاهی موجز و دقیق در نمایشنامه‌اش آورده است. اما نکته مورد توجه این است که حتی اگر رمان او را نخوانده باشیم، داستان کلیسا به‌صورت یک روایت مستقل کار خودش را می‌کند و مخاطبش را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و دائماً وابسته به رمان نیست.

عنصر نقد نیز در این اثر کاملا پیداست. در مقدمه متن انگلیسی کتاب آمده که سلین با این کار همه را مورد توهین و نقد و طعنه قرار می‌دهد و هیچ دسته آدمی نیست که از گزند این انتخاب بی‌ملاحظه او دور بماند: به یهودی‌ها، آلمانی‌ها، مکزیکی‌ها، هلندی‌ها... طبقه کارگر، زن‌ها و بچه‌ها، دکتر‌ها و سیاستمدارها،... پیرها و جوان‌ها و شغل‌های مختلف... اما سبک نگارش، زبان، نگاهش که سرشار از تخیل و تصویرسازی و رویاست باعث لذت بردن در برابر خواندن این متن می‌شود. شاید این آشفتگی، علاوه بر اینکه از شخصیت خودش هم می‌آمده، از زندگی انسان در سال‌های پس از جنگ ناشی شده باشد یا جنگی که جنون و بی‌نظمی و ویرانی را به بار آورده و هر کسی بنا به انتخاب و راهش تأثیری بر آن داشته سلین را مجبور به داشتن چاقوی جراحی نقد در برابر همه کرده باشد. تباهی چیزی است که لویی فردینان سلین عریان و بی‌وقفه، به هر شکلی که می‌تواند، در نمایشنامه کلیسا از آن حرف می‌زند. به‌هر‌حال خواندن این نمایشنامه کمی دشوار ولی از آثار مهم سلین و ادبیات جنگ محسوب می‌شود.

خلاصه کتاب کلیسا

در مستعمره‌ای آفریقایی، به نام براگامانس، شخصیت پزشک رمان سفر به انتهای شب که ده سال از زندگی‌اش گذشته حضور دارد و داستان نمایشنامه پنج‌پرده‌ای کلیسا در همین جغرافیا و با این شخصیت می‌گذرد. او به چهره‌های دیگر رمانش در این نمایشنامه شخصیت‌های بسیاری را اضافه کرده که هر کدام نمادی از آسیب و استثمار و بی‌کفایتی هستند: آدم‌های الکلی و معتاد و دائم‌الخمر تا شکست‌خوردگان و سیاستمداران بی‌فکر و ناآگاه، با هم در این اثر داستانی کمدی ساخته‌اند. سلین در کتاب کلیسا در واقع داستان مردمی را تعریف می‌کند که چگونه از این اقشار آسیب دیده‌اند و ویرانی‌های جنگ جهانی را در این نمایشنامه‌ ریشه‌یابی کرده تا همگان بدانند که ضعف و کشتار انسان‌ها چگونه ایجاد شد و به افول و شکست انسانی انجامید. او در گفت‌و‌گوهای تند و گزنده و طنز شخصیت‌ها چنین داستانی را تعریف می‌کند. دکتر در برابر چنین فجایعی به پوچی کامل رسیده است و این پوچی هم‌زمان که یک جور کمدی را با خود به همراه دارد، روایت آسیب‌های بزرگ انسانی را نیز بر دوش می‌کشد. او با وجود آنکه آرمان‌های بسیاری در سر دارد، اما نه برای بیمارانش و نه در برابر مرگ آن‌ها و نه همچنین در راه عشق به زنی رقصنده که دوستش دارد نمی‌تواند کاری کند و این بی‌عملی او را به زوال می‌برد.

درباره نویسنده کتاب کلیسا، لویی فردیان سلین

لویی فردینان سلین در 1894 در فرانسه به دنیا آمد و در 1961 از دنیا رفت. او خود پزشک بود و شخصیت رمان سفر به انتهای شب که در نمایشنامه کلیسا امتداد پیدا می‌کند نیز از روی زندگی و احوال خودش نوشته شد و یکی از نزدیک‌ترین آدم‌ها به خودش است. فردینان سلین به ادبیات علاقه بسیار داشت و ذوق نویسندگی نیز در او کنار پزشکی ظهور کرد. سلین از کودکی‌اش به‌عنوان جهنم تنهایی و تحقیر یاد می‌کند؛ زندگی در خانواده‌ای فقیر و عصبی و همیشه بدهکار که با وجود کارهای ریز و درشتی که انجام می‌دانند دائماً در نداری زندگی می‌کردند کودکی و نوجوانی بسیار بدی را برایش ساخت. در آغاز نوجوانی خانواده‌اش برای فرار از این فقر خانه‌شان را فروختند و در محله‌ای بسیار فقیرنشین و به خانه‌ اجاره‌ای کوچکی نقل‌ مکان کردند و این شروع نفرت او در برابر بورژوازی بود.

همین تنهایی او را به سمت خواندن کتاب و رمان کشاند. در آغاز جوانی به اصرار پدرش به ارتش رفت و با شروع جنگ اول سرباز و به جبهه اعزام شد. اتفاقات ریز و درشت و آسیب‌های فراوان جسمی و روحی‌اش بعدها در رمان‌هایش سر برآوردند. سلین جنگ جهانی دوم را هم به چشم دید، وقتی که ازدواج کرده بود و پزشک بود و دوباره شکست‌های روحی و جسمی او را به سمت ناآرامی‌های روحی بیشتر و نوشتن رمان‌هایی تلخ‌تر و گزنده‌تر کشاند. بخشی از آثار مهم او این کتاب‌ها هستند: سفر به انتهای شب، جنگ، مرگ قسطی، دسته دلقک ها، شمال، ریگودون، قصر به قصر، گفت و گو هایی با پروفسور ایگرگ.

درباره مترجم کتاب کلیسا، امیر حسین بیات

امیر حسین بیات مترجم معاصر ایرانی است و در ترجمه نمایشنامه تجربه دارد. ترجمه نمایشنامه مناسب و گلوریا، از کارهای او، در سال 1402 نامزد جایزه کتاب سال شد. از ویژگی‌های ترجمه‌ها و انتخاب‌های او این است که طنز و کمدی را در نمایشنامه می‌شناسد و همین هم در ترجمه کتاب کلیسا بسیار مشخص است. او در حوزه تئاتر فعالیت دارد و همین‌طور کمدی سیاه از علاقه‌مندی‌های اوست و این ویژگی‌ها به ترجمه آثارش کمک می‌کنند. توجه به لحن و زبان، تحریف نکردن دیالوگ شخصیت‌ها، اهمیت تراژدی و عمق آن در داستان و زبان در ترجمه‌ کتاب‌های او به فارسی دیده می‌شوند. از آثار دیگر او می‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد: آمریکایی اولستر و خیابان قبرس، جیب بری.

کتاب کلیسا برای چه کسانی مناسب است؟ این کتاب به دوست‌داران ادبیات فرانسه، ادبیات جنگ، نمایشنامه، علاقه‌مندان به رمان سفر به انتهای شب، ادبیات قرن بیستم، داستان‌های جنگ جهانی اول، تاریخ، طنز در ادبیات و تئاتر کمدی پیشنهاد می‌شود.