کتاب «آيين در ايران: نگاه به ديانت باب از دريچهي اصلاح مذهب تشيّع» نوشت? ميرزا يحيي دولتآبادي و به کوشش و سيد مقداد نبوي رضوي
کتابي مرجع براي مطالعه در باب آيين بابي، همراه با نقد و معرفي مفصل اين کتاب و نويسنده آن. کتاب «آيين در ايران: نگاه به ديانت باب از دريچهي اصلاح مذهب تشيّع» روايتي از تاريخ تشيّع و سرچشم? تشيّع و نيز روايتي درباره آيين بابيه است به همراه نقدي بر اين روايت که در قالب مقدمهاي مفصل به کتاب «آيين در ايران» افزوده شده است تا مخاطب علاوه بر خواندن روايت اصلي نکاتي را هم در نقد اين روايت و در باب آنچه از ديد نويسنده اين نقد و با استناد به اسناد و شواهد بهجا مانده درباره تشيّع، ايرادها و اشتباهات تاريخيِ اين روايت به شمار ميآيد دريابد.
متن کتاب «آيين در ايران» را ميرزا يحيي دولتآبادي، که نامش چه بسا براي علاقمندان به تاريخ مشروطه بيشتر با مشروطيت و کتاب «حيات يحيي» به خاطر بيايد، نوشته است. ميرزا يحيي دولتآبادي کتاب «آيين در ايران» را در سال 1313 خورشيدي (1353 ق.)، در دوران اقامتش در بروکسلِ بلژيک تأليف کرده است.
کتاب «آيين در ايران» در شکل کنونياش با مقدمهاي مفصل و تحقيقي و نقادانه از سيد مقداد نبوي رضوي همراه است. «آيين در ايران» کتابي است مناسب براي آن دسته از پژوهشگران تاريخ ايران که در زمين? چگونگي پيدايش بابيگري در ايران و در باب ديدگاههاي بابيان، از جمله ديدگاههاي آنها درباره اسلام و تشيّع، تحقيق ميکنند و همچنين ميخواهند خطاهاي اين ديدگاهها را، بر اساس اسناد و روايتهاي تاريخي مختلف درباره تشيّع، بدانند.
مروري بر کتاب «آيين در ايران»
کتاب «آيين در ايران: نگاه به ديانت باب از دريچهي اصلاح مذهب تشيّع» از ديباچ? مفصل و تحقيقي سيد مقداد نبوي رضوي، متن کتاب «آيين در ايران»، اثر ميرزا يحيي دولتآبادي، و سه پيوست با عنوانهاي «تشيع و انديشههاي ايراني» و «انديشهي شعوبيگري و مذهب شيعه»، «ملا محمّدتقي هراتي، ايمان به باب و بازگشت از بابيگري» و «رسالهي متوليباشي قمي در نقد دعوت بهاء الله» تشکيل شده است.
در ديباچهاي که سيد مقداد نبوي رضوي بر کتاب «آيين در ايران» نوشته است، ضمن معرفي و نقد اين کتاب و نشان دادن خطاهاي تاريخي آن با استناد به اسناد و مدارک تاريخي ديگر درباره مذهب تشيع و نيز ضمن توضيح درباره رويکرد بابيها به دين و مشي آنها، شرحي نيز از زندگي ميرزا يحيي دولتآبادي و معرفياي از آثار او آمده است و قسمتي از زندگينام? او به قلم حميده مظفري، همسر اول ميرزا يحيي دولتآبادي، هم نقل شده است.
کتاب «آيين در ايران» تصويري از خطوط اصلي انديش? بابيها و روايت آنها از تاريخ تشيّع و سرچشم? آن به دست ميدهد و همچنين روايتي از درون از تاريخ پيدايش بابيگري ارائه ميدهد. دولتآبادي در اين کتاب از نحوه حفظ دين در عصر نگارش کتاب هم سخن ميگويد و پيشنهادي در اين باب ارائه ميدهد. او در کتاب «آيين در ايران»، چنانکه در ديباچ? سيد مقداد نبوي رضوي بر اين کتاب آمده است، «به تحليل تاريخي ورود ديانت اسلام به ايران زردشتي پرداخته و سپس، ضمن دست گذاشتن بر رويکردهاي ضد ايراني خلافت حجاز، خلافت اموي و خلافت عباسي (سه نماد اسلام عرب)، گرايش ايرانيان مغلوب به آل علي و شکلگيري مذهب تشيع (اسلام ايراني) و بسط آن در ايران را بررسي کرده و با تحليل سير صعودي و نزولي ايمان شيعي در ايران، به ظهور سيّد عليمحمّد باب و آنچه با دعوت او و پيروانش در ايران رخ داد رسيده و در پايان، ضمن بررسي وضعيت دينداري ايرانيان در زمان نگارش کتاب خود، راهکاري را که براي حفظ دينمداري در ايران درست ميدانست، به دست داده است.»
کتاب «آيين در ايران: نگاه به ديانت باب از دريچهي اصلاح مذهب تشيّع» به کوشش سيد مقداد نبوي رضوي در نشر نگاه معاصر منتشر شده است.
درباره ميرزا يحيي دولتآبادي، نويسنده کتاب «آيين در ايران»
ميرزا يحيي دولتآبادي، متولد 1241 در دولتآباد اصفهان و درگذشته به سال 1318، وقايعنگار و مورخ ايراني، سياستمدار، شاعر، خوشنويس، فعال فرهنگي و سياسي مشروطهخواه و از رجال سياسي عصر مشروطه و اوايل پهلوي اول و از نمايندگان مجلس شوراي ملي بود. او همچنين در تأسيس مدارس جديد در ايران نقشي مؤثر داشت. از فعاليتهاي سياسي ميرزا يحيي دولتآبادي در آستان? وقايع مربوط به جنبش مشروطه ميتوان به مشارکت او در ترور ناصرالدين شاه و عضويت در انجمن مخفي ميکده اشاره کرد. او در گنجاندن خواست تأسيس «عدالتخانه» در فهرست خواستههاي عالمان ديني معترض تهران نيز دخيل بود. دولتآبادي مدتي هم در وزارت معارف بود و نيز به عنوان سرپرست دانشجويان ايراني ده سال در بلژيک زندگي کرد. در همان دوران بود که با يادآوري او هزاره فردوسي در ايران برگزار شد. چنانکه حميده مظفري در زندگينام? او نوشته و در ديباچ? کتاب «آيين در ايران» از جانب او نقل شده است، دولتآبادي «هنگام فرارسيدن سال ولادت فردوسي، دولت را به مناسب بودن تجليل شاعر بزرگوار به وسيلهي گرفتن جشن هزارمين سال تذکر داده و در همان موقع، در بروکسل، رسالهي شيواي لبخند فردوسي را به رشتهي تحرير درآورده و نيز نطقهاي مهمي در اهميت شاعر عاليمقام طوس در مجالسي که به اين مناسبت برپا بود، ايراد نمودند.» همچنين، چنانکه در همين زندگينامه آمده، او «در ايام اقامت بروکسل، گاهگاه نيز به نمايندگي دولت در کنگرههاي بينالمللي تربيت خانوادگي و حمايت اطفال و کنگرهي بينالمللي مذاهب» شرکت ميکرده است. دولتآبادي همچنين از کساني بود که در جريان نسلکشي ارامنه به دست عثمانيان منتقد رفتار دولت عثماني با ارامنه بود و انتقاد خود را در ديدار با طلعت پاشا، يکي از مقامات سياسي دولت عثماني، با او در ميان گذاشت.
کتاب «حيات يحيي» از آثار مشهور ميرزا يحيي دولتآبادي است. دولتآبادي در «حيات يحيي» به شرح زندگي خود و روايت وقايع عصر خود پرداخته است.
درباره سيد مقداد نبوي رضوي
سيد مقداد نبوي رضوي، متولد 1359، مورخ و پژوهشگر ايراني است. نبوي داراي کارشناسي ارشد مهندسي عمران با گرايش سازههاي هيدروليکي از دانشگاه تهران و نيز داراي کارشناسي ارشد تاريخ اسلام از دانشگاه شهيد بهشتي است. جريانهاي ديني عصر قاجار و مشروطه و ردّ پاي اين جريانها در جنبش مشروطه و نيز اصلاح ديني در ايران موضوعات اصلي آثار پژوهشي سيد مقداد نبوي رضوي است. نبوي همکاري با بنياد دايرهالمعارف اسلامي و عضويت در هيأت مشاوران پروژه «دنياي زنان در عصر قاجار»، به سرپرستي پروفسور افسانه نجمآبادي، استاد تاريخ دانشگاه هاروارد، را در کارنام? کاري خود دارد. از آثار او ميتوان به کتابهاي «انديش? اصلاح دين در ايران: مقدمهاي تاريخي» و «تاريخ مکتوم: نگاهي به تلاشهاي سياسي فعالان ازلي در مخالفت با حکومت قاجار و تدارک انقلاب مشروطه» اشاره کرد.
