کتاب «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصههاي عطار نيشابوري – آثار منظوم» بهکوشش مهدي محبتي
سيري در دنياي عارفانه و منظوم? فکري عطار نيشابوري از مسير قصهها و حکايتهاي عرفاني و تمثيلي او. مهدي محبتي در کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»، که در دو مجلد به نامهاي «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصههاي عطار نيشابوري – آثار منظوم» و «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصههاي عطار نيشابوري – آثار منثور (تذکره الاولياء)» منتشر شده، با استخراج بخشهايي از آثار عطار که در آنها قصه و حکايتي نقل شده است و گردآوري منتخبي از بهترين اين قصهها و حکايتها در اين کتاب و افزودن مقدمه و تعليقاتي بر آنها، هم لذت خواندن قصههايي شيرين و خواندني از ادبيات کهن فارسي را به ما ميچشاند و هم فشردهاي از دنياي فکري يکي از مهمترين و پرآوازهترين عرفا و انديشمندان ايراني را به ما ميشناساند.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان» همچنين امکاني است براي ارتباط مخاطبان امروزي با بخشي از ميراث ادبيات کلاسيک فارسي و آشنايي با اين ميراث.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان» براي داستاننويسان نيز کتابي مفيد است و منبعي است که شمهاي از پيشين? ادبيات روايي و مبتني بر قصهگويي و حکايتپردازي را در اختيار آنها قرار ميدهد و ايدههايي براي قصهپردازي به آنها ارائه ميکند.
مهدي محبتي در مقدمهاي که بر کتاب «غص? نان، اکسير جان» نوشته و در آغاز جلد اول اين کتاب دوجلدي منتشر کرده است، ضمن اينکه از عطار بهعنوان «پدر قصهگويي عرفاني» ياد ميکند و وجوه تفاوت و تمايز شيو? قصهپردازي او را با سنايي، که پيش از عطار در آثار منظوم عرفانياش از قصه و حکايتپردازي استفاده کرده، مقايسه ميکند، شمههايي از هنر قصهپردازي عطار را نيز شرح ميدهد و تأکيد ميکند که قصههاي عطار را نبايد صرفاً بهمنزل? قالبي براي بيان معنا ديد و بايد به وجوه هنري و فنّي و ساختاري اين قصهها توجه کرد چرا که قصه براي عطار وسيلهاي صرف براي بيان معنا نبوده است.
نکت? مهم ديگري که باز در مقدم? مهدي محبتي بر کتاب «غص? نان، اکسير جان» در مورد قصههاي عطار به آن اشاره شده، اين است که «عطار در اين قصهها به طيف وسيعي از مسائل فکري، فرهنگي، اجتماعي، سياسي، روحي و رواني ميپردازد که در کمتر جايي از پهن? بزرگ ادب فارسي ميتوان آنها را ديد يا نشاني از آنها جست؛ آنهم به شکل و شمايلي اينگونه دلنشين و هنرمندانه که هم لذت برد، هم دگرگون شد و هم در خاطر نگه داشت.»
بنابراين با خواندن قصههايي که از عطار در کتاب «غص? نان، اکسير جان» گردآمده، هم ميتوان از قصهگويي ماهران? عطار لذت برد و از شيو? روايتپردازي او آموخت و هم تصويري از روح زمانهاي که عطار در آن ميزيسته و اوضاع فرهنگي و اجتماعي و سياسي آن دوران و احوال روحي و رواني مردم آن روزگار به دست آورد.
عطار همچنين، همچون هم? نويسندگان و شاعران بزرگ کلاسيک، نهفقط بيانگر مسائل عصر خويش، که روايتگر مسائل و رنجها و مصائب و دغدغههايي بنيادين و همهجايي و همهزماني است و به مسائل و رنجهايي اساسي ميپردازد که انسان در هر زمان و هر مکاني به آنها دچار و با آنها مواجه است. به همين دليل با خواندن قصههاي گردآمده در کتاب «غص? نان، اکسير جان» عطار را نويسنده و شاعري همعصر خود مييابيم که گويي از اکنون و امروز با ما سخن ميگويد نه از قرنها پيش.
مروري بر جلد اول کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»
آنچه در جلد اول کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»، با عنوان کامل «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصههاي عطار نيشابوري – آثار منظوم»، به مخاطبان ارائه شده است، شامل منتخبي از قصههايي است که مهدي محبتي آنها را از بين آثاري منظوم از عطار استخراج کرده است.
قصههاي گردآمده در جلد اول کتاب «غصّ? نان، اکسير جان» از کتابهاي «اسرارنامه»، الهينامه»، «منطقالطير» و «مصيبتنامه» عطار نيشابوري انتخاب شدهاند.
چنانکه پيشتر اشاره شد، جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» حاوي مقدمهاي از مهدي محبتي است که در آن، هم دربار? اين کتاب و هم دربار? عطار و ويژگيهاي قصههاي او و جايگاه ممتازش در قص? عرفاني توضيحاتي ارائه شده است.
محبتي در مقدم? کتاب «غص? نان، اکسير جان» سعي کرده با نگاهي امروزي و با استفاده از مؤلفهها و ايدههاي نقد ادبي مدرن به قصههاي عطار بپردازد و تا جايي که در مجال مقدم? اين کتاب ميگنجيده، وجوه هنري و زيباييشناختي و ساختاري اين قصهها را به ما معرفي کند.
مقدم? محبتي بر جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» همچنين حاوي توضيحاتي مفيد و خواندني دربار? جايگاه ممتاز عطار در قصهگويي عرفاني است.
بعد از اين مقدمه، گزيدهاي را ميخوانيم که مهدي محبتي از قصههاي منظوم عطار در جلد نخست کتاب «غص? نان، اکسير جان» فراهم آورده است.
قصههاي منظوم گردآمده در جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» با گزيدهاي از قصههاي کتاب «اسرارنامه» آغاز ميشوند و با گزيدهاي از قصههاي کتاب «مصيبتنامه» به پايان ميرسند.
در قصههاي جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» با دنيايي متنوع مواجهيم. عطار در اين قصهها، گاه به طنز و کنايه و گاه به جِد، ما را به تأمل در مفاهيمي بنيادين چون زندگي و مرگ و فقر و قناعت و قدرت و نظاير اينها فراميخواند و همچنين تصويري از روح زمانهاي ويران و پرآشوب و مرگبار و پر از رنج و مصيبت و فاجعه به دست ميدهد.
قصههاي جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» بيانگر شوري عرفاني و شعوري رندانه و باريکبين هستند. عطار در قصههاي خود ما را به باريک شدن در ظرائف زندگي و آنچه در وراي ظاهر زندگي پنهان است دعوت ميکند و نکاتي باريکتر از مو را درباب هستي و موقعيت انسان در هستي با ما در ميان ميگذارد.
قصههاي جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» ما را با خود به متن زندگي روزمره ميبرند و مضحک? زندگي را افشا ميکنند و واقعيت را ميشکافند و حماقت و جهل و قدرت و مکنت و حرص و طمع را ريشخند ميکنند و عرص? جولان ديوانگان و مجانيني ميشوند که حقيقت را به زبان جنون ميگويند.
همچنين حين خواندن قصههاي جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» سر از جهاني وهمناک و غريب و هولانگيز درميآوريم که در آن، سَرِ مُردگان سخن ميگويند و حالِ مُردهاي بر جمجمهاش حک شده است.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصههاي عطار نيشابوري – آثار منظوم» در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.
دربار? عطار نيشابوري
فريدالدين محمد بن ابراهيم نيشابوري، معروف به عطار نيشابوري، از عارفان و اديبان بهنامِ قرن ششم و هفتم هجري بود.
عطار، هم در نظم و هم در نثر سرآمد بود و آثارش حاوي ارزشمندترين نمونههاي نظم و نثر فارسي هستند. او همچنين يکي از مهمترين چهرههاي عرفان ايراني – اسلامي است.
کتاب «تذکره الاولياء» عطار، هم از اين لحاظ که شرح زندگي و احوال و مقامات بسياري از عارفان بزرگ و برجسته و مهم را دربرميگيرد و هم از لحاظ نثر هنرمندانهاش، منبعي ارزشمند در تاريخ ادبيات عرفاني و نيز تاريخ نثر فارسي است.
عطار، قصهگو و تمثيلپردازي چيرهدست و همچنين طنزپردازي رند و نکتهسنج بود. طنز او، که نمونههايي هنرمندانه از آن را در جايجايِ آثار منظومش ميتوان ديد، طنزي نقادانه است که ناسازي جهان را مينماياند و صاحبان قدرت و ثروت را دست مياندازد. عطار در قصههايش ديوانگان رند را به صحنه ميآورد تا با زبان گزنده و طعنهزنشان حقايقي ناگفتني را برملا کنند و نابسامانيهاي جامعهاي بحراني و گرفتار ويراني و مرگ را عيان سازند.
عطار در روزگاري بحراني از تاريخ ايران زيست؛ روزگاري که مرگ و ويراني بر زادگاه او، نيشابور، سايه انداخته بود. مرگانديشياي که در آثار عطار جلوه ميکند ريشه در همين تجرب? هولناک دارد. عطار در طول زندگياش، هم هجوم غزها به نيشابور و ويراني نيشابور به دست آنها را ديد و هم بعدها شاهد هجوم مغولها به آنجا بود و خودش نيز سرانجام به دست مغولها کشته شد.
از عطار، جز «تذکره الاولياء» که به نثر نوشته شده و به آن اشاره شد، آثار منظوم فراواني هم، در قالب غزل و قصيده و مثنوي و رباعي، به جا مانده است. از آثار منظوم او ميتوان به «ديوان قصايد و غزليات»، «منطقالطير»، «مختارنامه» و «اسرارنامه» اشاره کرد.
دربار? مهدي محبتي، گردآورند? کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»
دکتر مهدي محبتي، متولد 1344، پژوهشگر ادبيات فارسي و مؤلف ايراني است. محبتي داراي ليسانس و فوق ليسانس زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه فردوسي مشهد و دکتراي زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه تهران است. او مؤلف آثار متعددي در حوز? ادبيات است که بعضي از آنها عبارتند از: «قرنهاي بيزمان: درآمدي تحليلي – معرفتشناختي بر منطقالطير عطار»، «در جدال با خويشتن: نگاهي ديگر به احوال و اقوال شمس تبريزي همراه با برگزيد? مقالات شمس»، «فارسي عمومي، با نگاهي تازه به ادبيات و متون ادبي»، «از معنا تا صورت» و «آينههاي خندان».
کتاب «از معنا تا صورت» او در جايز? جلالآلاحمد و کتاب سال ايران، بهعنوان کتاب شايست? تقدير معرفي شده است.
تصحيح کتاب «الرساله القشيريه» و ترجم? کتاب «ابن فارض: زندگي، شخصيت و شعر» از ديگر آثار مهدي محبتي هستند.
محبتي همچنين تدريس در دانشگاه زنجان را در کارنام? کاري خود دارد و مدتي هم مدير گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه زنجان بوده است. عضويت در هيئتتحريري? مجل? علمي – پژوهشي زبان و ادبيات فارسي و مديريت گروه زبان و ادبيات فارسي دانشنام? جهان اسلام از ديگر سوابق اجرايي دکتر مهدي محبتي هستند.
