کتاب «بوطيقاي سينما» اثر ديويد بُردوِل
پژوهشي در سينما، از منظر شناختي، تاريخي و فرماليستي و زيباييشناختي. کتاب «بوطيقاي سينما»، با عنوان اصلي Poetics of Cinema، مجموعهمقالاتي است که ديويد بُردوِل آنها را طي سالهاي مختلف نوشته و در آنها به تبيين رويکرد نظري خود در پژوهش سينمايي و تحليل فيلم پرداخته و همچنين اين رويکرد را روي فيلمهاي مختلف پياده کرده و آن فيلمها را براساس آن مورد بررسي و تحليل قرار داده است.
کتاب «بوطيقاي سينما» يک کتاب مفيد و کارآمد براي شناخت سازوکار زيباييشناختي سينما و زمينههاي تاريخي و فرهنگي سبکها و فرمهاي سينمايي است.
ديويد بُردوِل در کتاب «بوطيقاي سينما» نقش? راهي براي درک و تحليل زيباييشناختي و فرماليستي فيلمها و درکِ کارکرد سبک در سينما و شيو? تأثيرگذاري فيلم بر مخاطب بهدست ميدهد و نيز، در واکنش به رويکرد نظريهمحور به سينما که به نظريه بيش از خود فيلم بها ميدهد و نگاهي ميانرشتهاي به سينما دارد، عملاً اين نکت? مهم را يادآور ميشود که براي تحليل فيلم و درک سينما و سازوکار آن و در کل براي پژوهش درباب سينما بايد فيلم ديد نه اينکه بدون ديدن فيلمها و صرفاً متکي به نظريهها دربار? فيلمها و دربار? سينما حرف زد و به تفسير سينمايي پرداخت.
کتاب «بوطيقاي سينما» کندوکاوي در سبک سينمايي است نه کندوکاو نظرورزانه در معنا؛ کندوکاوي که بُردوِل طي آن از علوم شناختي نيز کمک ميگيرد تا تبييني علمي از تأثيرگذاري فيلم بر مخاطب بهدست دهد.
متن اصلي کتاب «بوطيقاي سينما» اولين بار در سال 2007 منتشر شده است.
مروري بر کتاب «بوطيقاي سينما»
سينما چگونه از طريق سبک و فرم با ما سخن ميگويد و با زباني زيباييشناختي ما را تحت تأثير قرار ميدهد؟ بحث اصلي کتاب «بوطيقاي سينما» تلاش براي پاسخ به اين پرسش است و چهبسا بتوان گفت که جان کلام نويسنده در اين کتاب تبيين سازوکار زيباييشناختي و فُرمالِ سينما و نحو? تأثيرگذاري سينما بر تماشاگر از طريق سبک و فرم است.
ديويد بُردوِل در کتاب «بوطيقاي سينما» زيباييشناسي سينما و شيو? اثرگذاري زبان سينما بر ذهن و احساس و ادراک مخاطب را با وامگيري از علوم شناختي توضيح ميدهد و نيز زبان زيباييشناختي سينما را در زمينه و چشماندازي تاريخي و فرهنگي مورد بررسي و تحليل قرار ميدهد.
يکي از موضوعاتي که در کتاب «بوطيقاي سينما» به آن پرداخته شده اين است که سبک و فرم در سينما چقدر تحت تأثير شرايط اجتماعي و تاريخي و فرهنگي ملي و فراملي است و شرايط چقدر ميتواند بر شکلگيري سبکها و فرمهاي سينمايي مؤثر باشد. بُردول اينگونه صنعت سينما و تحولات تکنيکي و فني سينما را در زمين? تاريخي و فرهنگي بررسي ميکند.
روايت در سينما نيز از جمله موضوعاتي است که در کتاب «بوطيقاي سينما» به آن پرداخته شده است.
کتاب «بوطيقاي سينما»، چنانکه پيشتر نيز اشاره شد، يک نظريهپردازي صِرف دربار? سينما نيست. بردول در اين کتاب ابتدا چارچوب نظري خود را توضيح ميدهد و به تبيين آن ميپردازد و آنگاه اين چارچوب نظري را عملاً روي فيلمهاي مختلف پياده ميکند و اينگونه از کليگوييهاي نظري درباب سينما فاصله ميگيرد و اين مهم را يادآور ميشود که حرفزدن از سينما و نظريهپردازي دربار? آن بدون حرفزدن از فيلمها بيمعناست و در بحث از سينما و تحليل آن اين خود فيلمها هستند که هميشه اولويت دارند و بايد در کانون بحث قرار گيرند نه نظريهها.
بُردوِل در کتاب «بوطيقاي سينما»، برخلاف رويکردهاي نظريهمحور که او منتقدشان است، بر آن نيست که در معناي فيلمها کندوکاو کند. کاوش او در اين کتاب يک کاوش زيباييشناختي است که سبک و فرم را مد نظر دارد و نويسنده ميخواهد از خلال آن به اين نکته برسد که فيلمها چگونه از طريق فرم و سبک خود با ما سخن ميگويند و بر ما تأثير ميگذارند و منشاء شکلگيري فرمها و سبکهاي مختلف چيست.
گفتنيست که بردول در اين کتاب از سينماي کشورهاي مختلف سخن ميگويد؛ از سينماي امريکا گرفته تا سينماي ژاپن و روسيه و آلمان و... .
کتاب «بوطيقاي سينما» از توضيحات نويسنده دربار? اين کتاب، مقدمه، سه بخش، به نامهاي «پرسشهاي مربوط به نظريه»، «مطالعات در زمين? روايت» و «مطالعات در زمين? سبک»، و پانزده فصل تشکيل شده است.
فصلهاي پنجگان? کتاب «بوطيقاي سينما» عبارتند از: «بوطيقاي سينما»، «قرارداد، ساخت و ديد سينمايي»، «سه وجهِ روايت فيلم»، «شناخت و درک (اندريافت): ديدن و فراموشکردن در فيلم ميلدرِد پيِرس»، «سينماي هنري بهمثاب? شيوهاي از فيلمورزي»، «آيندههاي [بديل در] فيلم»، «دوستان مشترک و وقايعنگاريهاي تصادف»، «خلوص سينمايي»، «به منتها رساندن چيزها: هذيانهايي بهلطف روبرت راينرت»، «سينمااسکوپ: معجز? مدرني که بيعينک ميبينيد»، «چه کسي اول پلک زد؟»، «سبک بصري در سينماي ژاپن، 1945 – 1925»، «سينماي جلوهها و کرشمهها: سبک تزييني در دهههاي 1920 و 1930 سينماي ژاپن»، «زيباييشناسي در فيلم اکشن: کونگفو، هفتتيرکشي و بيان سينمايي» و «غنا از رهگذر کاستي: کينگ هو و يک لمحه نگريستن».
دربار? ديويد بُردوِل، نويسند? کتاب «بوطيقاي سينما»
ديويد جِي بُردوِل (David Jay Bordwell)، متولد 1947 و درگذشته به سال 2024، مورخ و نظريهپرداز فيلم و استاد دانشگاه اهل امريکا بود. بُردوِل از نظريهپردازان بسيار تأثيرگذار بر مطالعات فيلم است و بسياري از مفاهيم نظرياي که در حوز? فيلم مطرح کرده است حکم قانون را پيدا کردهاند.
از ديويد بُردوِل آثار فراواني در زمين? تاريخ سينما و نظري? فيلم بهجا مانده است. دستهاي از اين آثار دربار? نظري? فيلم کلاسيک، سينماي کلاسيک و معاصر هاليوود، تاريخ سينما و سبک فيلم آسياي شرقي هستند. اما آثار بحثبرانگيزتر و تأثيرگذارتر بُردوِل آثاري هستند که او در آنها به نظري? شناختي فيلم، بوطيقاهاي تاريخي سبک فيلم و نقد نظريه و تحليل فيلم معاصر ميپردازد.
رويکرد نظري بُردوِل در آثارش همسو با رويکرد روششناختيِ موسوم به «نئوفرماليسم» است؛ رويکردي که البته کريستين تامسون، نظريهپرداز فيلم و همسر ديويد بُردوِل، آن را بهطور گستردهتري دنبال کرده است.
از آثار ديويد بُردوِل ميتوان به کتابهاي «هنر سينما» و «تاريخ سينما» (هردو کارِ مشترک بُردوِل و کريستين تامسون)، «اُزو و بوطيقاي سينما» و «روايت در فيلم داستاني» اشاره کرد.
دربار? ترجم? فارسي کتاب «بوطيقاي سينما»
کتاب «بوطيقاي سينما» با ترجم? علي ظفر قهرمانينژاد، همراه با مقدمهاي بهقلم مهدي نصرالهزاده، در نشر بيدگل منتشر شده است.
علي ظفر قهرمانينژاد، متولد 1354 در سقز، کارگردان و بازيگر تئاتر، سازند? فيلم کوتاه و مستند، مدرس تئاتر و سينما و مترجم ايراني است. قهرمانينژاد داراي ليسانس هنرهاي نمايشي از دانشکد? هنرهاي زيباي دانشگاه تهران و فوقليسانس کارگرداني سينما از دانشکد? سينما – تئاترِ دانشگاه هنر تهران است. از ترجمههاي او ميتوان به کتابهاي «تئاتر قانونگذار: استفاده از هنر اجرا براي سياستورزي»، «سينماي فانتزي» و «صيد ماهي بزرگ: مراقبه، هشياري و خلاقيت» اشاره کرد.
