کتاب سیاست در جامعه توده ای نوشته ويليام کورنهاوزر
بحثي در باب جامعه توده ای و آسيبهای آن براي دموکراسي. ويليام کورنهاوزر در کتاب سیاست در جامعه توده ای، ضمن تعريف و تحليل جامعه تودهای و ريشهيابی آن، به اين موضوع پرداخته است که جامعه تودهاي چگونه میتواند پايههاي جامعهاي مبتني بر دموکراسي و فعاليتهاي سياسي قانوني را سست و آن را آسيبپذير کند و به دام تماميتخواهي و نهادها و نظامهاي ضد دموکراتيک بيندازد.
کتاب سیاست در جامعه توده ای، با عنوان اصلي The Politics of Mass Society، کتابي است که از طريق بررسي و تحليل و معرفي ويژگيهاي جامعه تودهاي به خطرهايي که دموکراسي و کثرتگرايي ليبرال را تهديد ميکند اشاره دارد. کورنهاوزر در کتاب سیاست در جامعه توده ای بر اهميت نخبگان و نيز گروههاي اجتماعي واسطه ميان دولت و مردم در حفظ دموکراسي و آزادي سخن ميگويد و از خطراتي که حذف و سرکوب نخبگان و گروههاي مياني ميتواند براي دموکراسي به بار آورد.
متن اصلی کتاب سیاست در جامعه توده ای نخستين بار در سال 1959 منتشر شده است.
مروري بر کتاب سیاست در جامعه توده ای
کتاب سياست در جامعه توده ای از پيشگفتار نويسنده و مقدمهاي به قلم ايروينگ لوييس هاروويتس و سيزده فصل تشکيل شده است. دوازده فصل از فصلهاي سيزدهگانه اين کتاب در سه بخش با عنوانهاي «نظريه جامعه تودهاي»، «ريشههاي اجتماعي جنبشهاي تودهاي» و «ترکيب اجتماعي جنبشهاي تودهاي» تنظيم شدهاند و فصل سيزدهم هم شامل جمعبندي است. عنوانهاي فصلهاي سيزدهگانه کتاب «سياست در جامعه تودهای» عبارتند از: «دو برداشت از جامعه تودهاي»، «شرايط جامعه تودهاي»، «ساختار جامعه تودهاي»، «فرهنگ و شخصيت در جامعه تودهاي»، «آسيبپذيري سياسي جامعه تودهاي»، «گسست در اقتدار»، «گسست در همبستگي جمعي»، «گسست در جامعه»، «طبقات اجتماعي و جنبشهاي تودهاي»، «روشنفکران گسسته»، «طبقات متوسط حاشيهاي»، «کارگران منزوي» و «جامعه تودهاي و نظام مردمسالار».
يکي از اهداف کتاب سیاست در جامعه توده ای، چنانکه در مقدمه ايروينگ لوييس هاروويتس بر اين کتاب تأکيد شده است، «تفکيک گرايشهاي تودهاي و گرايشهاي کثرتگرايانه در جامعه مدرن و نشاندادن آن است که چگونه کثرتگرايي اجتماعي ـ و نه شرايط تودهاي ـ از مردمسالاري ليبرالي حمايت ميکند.»
در کتاب «سياست در جامعه تودهاي» تأکيد بر اين است که جامعه تودهاي را نبايد با جامعه مدرن يکي گرفت. کورنهاوزر در اين کتاب سعي دارد نشان دهد جامعه تودهاي چگونه دموکراسي را تهديد ميکند و آن را به نابودي ميکشاند. او در اين کتاب ويژگيهاي جامعه تودهاي را برميشمارد و به ريشهيابي آن و بررسي و تحليل جنبهها و وجوه گوناگون جامعه تودهاي ميپردازد و از شرايطي ميگويد که باعث تقويت جنبشهاي تودهاي ضد دموکراتيک، نظير کمونيسم و فاشيسم، ميشود. در کتاب سیاست در جامعه توده ای همچنين نشان داده شده است که کدام گروههاي اجتماعي براي تضعيف دموکراسي به جنبشهاي تودهاي ضد دموکراتيک ميپيوندند. کورنهاوزر در اين کتاب، چنانکه ايروينگ لوييس هاروويتس در مقدمه کتاب اشاره ميکند، علاوه تأکيد بر تفاوت جامعه تودهاي با کثرتگرايي، بر تفاوت جامعه تودهاي با جامعه تماميتخواه نيز تأکيد ميکند و معتقد است که جامعه تودهاي و جامعه تماميتخواه يکي نيستند اما جامعه تودهاي «بهمثابه مجموعه شرايطي تلقي ميشود که نهادهاي مردمسالار را در مقابل تماميتخواهي آسيبپذير ميکند.»
در بخشي از کتاب سیاست در جامعه توده ای ميخوانيد:
«يک جنبش تماميتخواه در حال ظهور، قربانيان خود را نهتنها در تودههاي بيحفاظ بلکه در نخبگان بيحفاظ نيز مييابد. نفوذ يک جنبش تماميتخواه موفق در نخبگان موجود (مثل نفوذ نازيها در حکومت وايمار) نشانهاي از دردسترسبودن آن نخبگان است. در مقابل، حفظ يک جمعيت در حال بسيج از طرف نخبگان (تماميتخواه) مستلزم دسترسي کم به نخبگان است؛ در غير اين صورت، گروه حاکم قادر نخواهد بود که قدرت خود را حفظ کند.
بر اين اساس، براي اينکه مفهوم جامعه تودهاي براي اقامه نظريهاي درباره دگرگوني جامعه مردمسالار به جامعه تماميتخواه، سودمند باشد، لزوماً بايد دردسترسبودن نخبگان را در جامعه تودهاي فرض گرفت. نقد مردمسالارانه جامعه تودهاي براي کاملشدن خود به مفهوم نخبگان در دسترس مورد اشاره در نقد اشرافي جامعه تودهاي نياز دارد. اکنون شايد بتوان نشان داد پيامدهاي منفي که منتقدان اشرافي براي دردسترسبودن نخبگان پيشبيني ميکنند، در صورت دردسترسبودن غيرنخبگان بر اثر فقدان همبستگي جمعي افزايش چشمگيري مييابد.
نظريهپردازان اشرافي چنين فرض ميکنند که چنانچه مردم فرصت مشارکت در شکلگيري سياستهاي اجتماعي را داشته باشند، نقش مخربي در اين زمينه خواهند داشت. ولي فرصت مشارکت گسترده در جامعه بهطور خودکار باعث بروز کنش تودهاي فارغ از محدوديتهاي ناشي از روابط اجتماعي و هنجارهاي فرهنگي نميشود. تنها افراد تودهوار، و نه همه اعضاي يک جامعه، آمادگي استفاده از فرصت پديدآمده بر اثر دردسترسبودن نخبگان را براي تحميل معيارهاي تودهاي به همه حوزههاي جامعه، آن هم به نحوي غيرمحدود، دارند. اين امر دو علت دارد: اولاً، وقتي که شمار زيادي از مردم فقط در حکمِ اعضاي يک توده با هم ارتباط دارند، احتمال بيشتري وجود دارد که آنها بر نخبگان فشار آورند تا امتيازاتي را ارائه دهند که قبلاً مجموعهاي از گروههاي نزديکتر تأمين ميکردند. ثانياً، آنها ممکن است اين کار را به گونهاي مستقيم و بيواسطه انجام دهند، زيرا گروههاي واسطه چنداني وجود ندارند که مشارکت عمومي در جامعه بزرگتر را هدايت و تعديل کنند. درنتيجه، مشارکت عمومي خصلتي غيرعقلاني و لجامگسيخته مييابد، زيرا اين مشارکت در نقاط کمي ممکن است به وسيله تجربه شخصي و تجربه ديگران مهار شود. هرگاه مردم ارتباط محکمي با شماري از گروههاي مستقل نداشته باشند، براي هرگونه ماجراجويي و "دخالت فعالانه" در جامعه بزرگتر آمادگي دارند. مشارکت مردم در زمانهايي خاص و با شيوههاي نهادي به سبب منافعي مشخص ـ مثلاً از طريق اتحاديههاي صنفي و اتحاديههاي کارگري يا در انتخابات ـ کاملاً با ايجاد روشهايي ويژه براي اِعمال فشار مستقيم بر مراکز حياتي جامعه ـ مانند حمله به يک نهاد قانونگذاري دولتي، باندهاي سياسي خياباني و غيره ـ تفاوت دارد. اين شکل دوم فعاليت جمعي است که نظريهپردازان اشرافي از آن ميترسند، ولي اشتباه آنها اين است که فکر ميکنند دسترسي برابر به نخبگان براي بروز اين نوع فعاليت کافي است: دسترسي گسترده ناشي از اتميشدن اجتماعي نيز لازم است.
بنابراين، هر برداشت از جامعه تودهاي براي کاملشدن خود، به برداشت ديگر هم نياز دارد. آنها در کنار هم شالوده لازم را براي اقامه نظريهاي عمومي درباره جامعه تودهاي فراهم ميکنند.»
کتاب سیاست در جامعه توده ای با ترجمه وحيد بزرگي در نشر ني منتشر شده است.
درباره ويليام کورنهاوزر، نويسنده کتاب سياست در جامعه تودهای
ويليام کورنهاوزر (William Kornhauser)، متولد 1925، جامعهشناس سياسي و متخصص در زمينه جنبشهاي اجتماعي بود. «سياست در جامعه تودهاي» از مشهورترين آثار اوست و اثري پيشگام در نوع خود به حساب ميآيد. کورنهاوزر همچنين به دليل روشننگري و نيز شور و شوقاش در امر تدريس و تأثيرگذارياش بر فعالان دانشجويي دهههاي 60 و 70 ميلادي مشهور است.
رتبه کتاب سیاست در جامعه توده ای در گودريدز: 3.50 از 5.
