زیر درختچه ی یاسمن

کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» نوشت? ميا کوتو
رماني درهم‌تنيده از رؤيا و واقعيت و تاريخ و افسانه و فولکلور و جنايت و معما. کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن»، با عنوان اصلي A varanda do frangipan و عنوان انگليسي Under the Frangipani، رماني چندلايه و تودرتو و تمثيلي و استعاري دربار? معماي يک جنايت است.
ميا کوتو در کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» سنت رمان کارآگاهي را با فولکلور و باورهاي عاميانه و افسانه‌هاي مردم آفريقا مي‌آميزد و از دل اين آميزش، رماني پديد مي‌آورد که از يک‌سو ريشه‌دار در فرهنگ بومي آفريقاست و از سوي ديگر متأثر از رمان غربي.
کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» شرح جستجويي غريب براي کشف حقيقت و گشودن گره از معماي يک جنايت است. اين جستجو اما به سردرگمي هرچه‌بيشتر مي‌انجامد.
در کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن»، همراه نويسنده و شخصيت‌هاي رمان، به عوالمي غريب پا مي‌گذاريم و ميا کوتو اين‌گونه، از خلال رماني که آميزه‌اي از رمان کارآگاهي و رئاليسم جادويي است، تصويري از بخشي از تاريخ معاصر آفريقا و به‌ويژه موزامبيکِ بعد از استقلال از پرتغال به دست مي‌دهد و اين‌گونه قصه را، ‌به‌شيوه‌اي تمثيلي و استعاري، به تاريخ پيوند مي‌زند.
متن اصلي کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» اولين بار در سال 1996 به زبان پرتغالي منتشر شده است. ترجم? فارسي اين رمان براساس ترجم? انگليسي آن انجام شده است.

مروري بر کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن»
کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» داستان يک افسر پليس، به نام ايزيدين نائيتا، که به کشف راز جنايتي غريب فرستاده شده و نيز داستان مردِ مُرده‌اي، به نام ارمليندو، است که بيست سال بعد از مرگش، در تن اين افسر پليس حلول کرده است.
جنايتي که ايزيدين در کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» بايد راز آن را کشف کند، در قلعه‌اي پَرت اتفاق افتاده است. مقتول، مردي است به نام واستسومه که مديريت قلعه را به‌عهده دارد. قلعه، مأمنِ سالمنداني آواره و بي‌جاومکان است و با ورود ايزيدين و پرستارِ همراه او، مارتا، به قلعه و آغاز تجسس براي پيدا کردن قاتل واستسومه، پاي خرده‌روايت‌هايي متعدد به کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» باز مي‌شود؛ خرده‌روايت‌هايي که هر يک متعلق به يکي از سالمندانِ ساکن قلعه است. هرکدام از اين سالمندان، با نقل روايت خودشان از قتل واستسومه، مدعي مي‌شود که خودش قاتل واستسومه است و اين‌گونه معماي قتل واستسومه پيچيده‌تر مي‌شود و حقيقت در پرده‌اي از ابهام قرار مي‌گيرد.
از طرفي در تن ايزيدين، ارمليندوي مُرده جا خوش کرده و او نيز به‌عنوان يکي از راويان کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» عنان روايت را به دست مي‌گيرد و چنين است که ما در اين رمان با روايت‌هايي تودرتو و درهم‌تنيده و هزارتويي ساخته‌وپرداخته از خيال و افسانه و واقعيت روبه‌رو مي‌شويم.
کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» همچنين، به زبان استعاره و تمثيل، از موزامبيکِ تکه‌پاره براثر جنگ‌هاي داخلي و موزامبيکِ بعد از جنگ‌هاي داخلي و بحران‌هاي اين سرزمين در آن دوره‌هاي زماني سخن مي‌گويد و از تأثير ويرانگر جنگ و خشونت بر سرنوشت مردم يک سرزمين جنگ‌زده. بي‌دليل نيست که در بخشي از کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» مارتاي پرستار، در رمزگشايي از معماي قتل واستسومه، جنگ را قاتلِ او معرفي مي‌کند.
در بخشي از کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» مي‌خوانيد: «درخت. فقط درختچه‌ي ياسمن است که قدري از افکار شبانه‌اش را به من اختصاص مي‌دهد.
درختچه در ايوان قلعه‌ي استعماري است. اين ايوان شاهد تاريخ فراواني بوده. از آن بَرده، عاج و پارچه بارِ کشتي کرده و برده‌اند. توپ‌هاي پرتغالي از باروهاي سنگي آن به کشتي‌هاي هلندي شليک کرده‌اند. کمي مانده به پايان دوره‌ي استعماري تصميم گرفتند آنجا زنداني بسازند و انقلابيوني را که عليه سلطه‌ي پرتغال مي‌جنگيدند آنجا حبس کنند. پس از استقلال پناهگاهي موقت براي سالمندان شد. با آمدن اين‌ها قلعه رو به ويراني گذاشت. بعد جنگ داخلي شد و هنگامه‌ي درو کردن مرگ. اما ميدان کارزار از قلعه دور بود. جنگ که تمام شد، پناهگاه به حال خود باقي ماند و کسي ادعا نکرد آنجا ارث پدر اوست. اينجا زمان تهي از رنگ شد، سکوت و خلأ همه‌چيز را خشکاند. من مانند نيايي بعيد خود را در اين مکان ناهنجار، چون سايه‌ي پرپيچ‌وتابي، جا کرده‌ام.»

دربار? ميا کوتو، نويسند? کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن»
آنتونيو اميليو ليته کوتو (Ant?nio Em?lio Leite Couto)، معروف به ميا کوتو (Mia Couto)، متولد 1955، داستان‌نويس، شاعر، روزنامه‌نگار و بيولوژيست موزامبيکي است. پدر و مادر کوتو سفيدپوست و از مهاجران پرتغالي‌اي بودند که در ده? 1950 ميلادي به موزامبيک، که آن موقع مستعمر? پرتغال بود، مهاجرت کردند. کوتو فارغ‌التحصيل رشت? زيست‌بوم‌شناسي و از مهمترين نويسندگان معاصر آفريقا است. از آثار او مي‌توان به رمان‌هاي «ديار خوابگردي»، «آخرين پرواز فلامينگو»، «اعتراف ماده‌شير» و «رودي به نام زمان» اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن»
کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» با ترجمه و مقدم? مهدي غبرايي و همراه با ترجم? يادداشتي از هِنينگ مَنکل دربار? ميا کوتو و سبک نويسندگي‌اش، در نشر افق منتشر شده است. مهدي غبرايي، متولد 1324 در لنگرود، از مترجمان مطرح و نام‌آشناي ادبيات داستاني در ايران است. ترجمه‌هاي غبرايي از آثار داستاني جهان بسيار متنوع است و آثار نويسندگاني از سرزمين‌هاي مختلف، از کشورهاي عربي و آفريقايي تا ژاپن و اروپا و امريکا، را در بر مي‌گيرد. ارنست همينگوي، کازوئو ايشي‌گورو، هاروکي موراکامي، جک لندن، دوريس لسينگ، و. س. نايپُل و هشام مطر از جمله نويسندگاني هستند که غبرايي آثاري از آنها را به فارسي ترجمه کرده است. از ترجمه‌هاي او مي‌توان به «آواي وحش»، «اين ناقوس مرگ کيست؟»، «کافکا در کرانه»، «خانه‌اي براي آقاي بيسواس»، «در کشور مردان»، «دفترهاي مالده لائوريس بريگه»، «بادبادک‌باز»، «زن در ريگ روان» و «ديار خوابگردي» اشاره کرد.

رتب? کتاب «زير درختچه‌ي ياسمن» در گودريدز: 3.75 از 5.