خیابان گاندی؛ ساعت پنج عصر

کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» نوشت? مهراوه فردوسي
ناداستاني دربار? جنايت خيابان گاندي. کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر: چهار جستار درباره‌ي پرونده‌ي جنايت "سميه و شاهرخ" که دهه‌ي هفتاد را در بهت فروبرد» نوشت? مهراوه فردوسي، چهار جُستار دربار? يکي از معروف‌ترين و عجيب‌ترين پرونده‌هاي جنايي تاريخ معاصر ايران، معروف به «جنايت خيابان گاندي» و «ماجراي شاهرخ و سميه» است، به‌همراه بازخواني اين پرونده است.
آن‌ها که نوجواني‌شان در ده? 70 خورشيدي گذشته است احتمالاً ماجراي «جنايت خيابان گاندي» و تيترهاي مربوط به اين حادثه و عکس‌هاي عاملان اين جنايت، يعني پسر و دختري به نام‌هاي شاهرخ و سميه، را در روزنامه‌ها به ‌خاطر دارند؛ پسر و دختري که عاشق هم بودند و براي دوام عشق‌شان و انتقام‌کشي از آن‌ها که مانع اين عشق بودند، دست به يک جنايت خانوادگي هولناک زدند.
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» کندوکاوي در وجوه اجتماعي و فرهنگي و ايدئولوژيک جنايت خيابان گاندي، از خلال بازخواني پروند? اين جنايت در بستر گفتمان‌هاي جامع? ايران در زمان وقوع آن، است؛ کندوکاوي که نه در پي دستيابي به رازهاي مربوط به خود اين جنايت، بلکه بيشتر به‌دنبال آشکار کردن گفتمان‌هايي است که روايتِ جنايت خيابان گاندي در چارچوب آن‌ها شکل گرفت و بازتوليد شد و معناها و نتيجه‌گيري‌هايي دلخواه را بر اين جنايت سوار کرد.
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» بيش از آنکه بخواهد خود جنايت خيابان گاندي و زواياي تاريک آن را آشکار کند، در پيِ نشان دادن واکنش‌هاي مختلف جامعه به اين جنايت و نوع مواجهه با آن و شيو? روايت آن است و در پيِ دستيابي به گفتمان‌هاي اجتماعي و فرهنگي و سياسي‌ و ايدئولوژيکي که در پشت مواجهه با جنايت خيابان گاندي و روايت آن وجود داشتند.

مروري بر کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر»
جنايت خيابان گاندي، که موضوع کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» است، در دي‌ماه سال 1375، اتفاق افتاد. قاتلان، دختر و پسري نوجوان، به نام‌هاي سميه و شاهرخ، و مقتول‌ها، خواهر و برادر سميه، به نام‌هاي سپيده و محمدرضا، بودند.
جنايت شاهرخ و سميه، يک جنايت عشقي بود و نويسنده در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» نيز با محوريت همين وجه از جنايت و با تمرکز بر نوع مواجهه با گفتمان عشق و تأثير آن بر روايت جنايت خيابان گاندي است که به اين جنايت مي‌پردازد و آن را بازخواني و روايت مي‌کند و مورد کندوکاو قرار مي‌دهد.
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» متشکل از بازخواني و روايت ماجراي جنايت خيابان گاندي، از منظر خبرنگاران و مطبوعات و دست‌اندرکاران اين پرونده و افراد آشنا با کساني که به‌نحوي در آن نقش‌آفريني کردند و کساني که وجوه مختلف اين پرونده را به ياد مي‌آورند، و جُستارهايي در واکاوي ابعاد ايدئولوژيک و اجتماعي و فرهنگي ماجراي شاهرخ و سميه و خوانش آن در پس‌زمين? گفتمان‌هايي است که در جامع? ايران، در زمان وقوع جنايت خيابان گاندي، با يکديگر تلاقي کرده بودند؛ گفتمان‌هايي که نوع مواجهه با اين جنايت و طرز تلقي از آن و شيو? روايتش را شکل دادند.
مهراوه فردوسي در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» بيش از آنکه در جستجوي علل وقوع جنايت خيابان گاندي باشد، در پي آن است که روايت‌هايي را که از اين جنايت ارائه مي‌شد و نتيجه‌گيري‌هايي را که از آن مي‌شد، در بستر گفتماني ضدّ عشق و هم‌سو با ازدواج سنتي و ديگر گفتمان‌هاي غالب و مسلط در جامع? ايران ببيند.
در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» بيش از آن‌که بحث از خود جنايت خيابان گاندي و چگونگي رخ دادن آن مطرح باشد، سخن از وحشتي است که اين جنايت بهان? برانگيختن آن در دل خانواده‌ها و نوجوانان و بازتوليد و رواج آن در جامعه شده بوده است؛ وحشت از عشقي از نوع عشق شاهرخ و سميه که فرهنگ مسلط، خانواده‌ها و نوجوانان را به عاقبت آن هشدار مي‌داده و نوجوانان را از عاقبت چنين عشق‌هايي مي‌ترسانده و به آن‌ها اين‌طور القا مي‌کرده که هر دختر و پسري که به‌سبک سميه و شاهرخ به هم دل ببازند، دست آخر جنايتکار مي‌شوند.
نکت? ديگر در مورد جنايت خيابان گاندي، که در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» به آن توجه شده است، وقوع اين جنايت، کمي پيش از دوم خرداد 1376 و روي کار آمدن دولت اصلاحات در ايران و گشودگي فضاي اجتماعي و سياسي است؛ رويدادي که در تناقض با گفتماني مي‌نمود که سعي داشت نتيجه‌اي عبرت‌آموز از جنايت خيابان گاندي بيرون بکشد، گفتمان عشق را به محاق ببرد، ردّ پاي فرهنگ غرب را در اين جنايت بجويد و البته بحث رفاه و تجمل‌پرستي را هم دربار? آن پيش بکشد.
در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» به فضاي اجتماعي و سياسي و فرهنگي ايران، در دوراني که جنايت خيابان گاندي اتفاق افتاد توجه شده، و اين جنايت و نوع مواجهه با آن، در بستر آن فضا مورد بررسي قرار گرفته است.
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» از مقدمه، پنج بخش که با وام‌گيري از سنت نمايشنامه‌نويسي، «پرده» ناميده شده‌اند، و مؤخره‌اي با عنوان «25 سال بعد، در آغاز قرن جديد» تشکيل شده است.
به‌جز پرد? آخر، چهار پرد? ديگر کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» هرکدام از بخشي با عنوان «بازخواني پرونده» و يک جستار تشکيل شده است.
عنوان‌هاي فصل‌هاي مربوط به بازخواني پرونده در کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» عبارتند از: «آن چند روز اول»، «وقتي کشتم مي‌خواستم برقصم»، «کسي دنبال قاتل من نبود» و «پدرم شبيه اختاپوس است».
چهار جستاري هم که در بخش‌هاي چهارگان? کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» مي‌خوانيد عبارتند از: «"مانور تجمل" در خانه‌ي اشرافي»، «گوزني در حال انقراض در مردمک چشم‌هاي باکره‌ي فلزي»، «سوغات فرنگي‌ها؛ از خون‌هاي آلوده تا تهاجم فرهنگي» و «از خردرماني تا شياطين ديگر».
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر: چهار جستار درباره‌ي پرونده‌ي جنايت "سميه و شاهرخ" که دهه‌ي هفتاد را در بهت فروبرد» در نشر چشمه منتشر شده است.

دربار? مهراوه فردوسي، نويسند? کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر»
مهراوه فردوسي، متولد 1364، روزنامه‌نگار ايراني است. او فرزند محمدعلي فردوسي، از روزنامه‌نگاران کرمان، است.
فردوسي داراي ليسانس روزنامه‌نگاري از دانشگاه علامه طباطبايي است و همکاري با مجل? «داستان همشهري» و سردبيري مجل? «ناداستان» را در کارنام? کاري خود دارد.
کتاب «خيابان گاندي؛ ساعت پنج عصر» اولين کتاب منتشرشده از مهراوه فردوسي است.