موبی دیک یا نهنگ بحر

کتاب «موبي ديک» اثر هرمان ملويل
داستان نبرد ناخدا آخاب با وال سفيد، موبي‌ديک، در عرصه‌‌اي چون دريا که بيکران‌تر و بي‌قعرتر و عريان‌تر از ديگر عرصه‌ها است؛ نبردي که متمايز از نبرد ديگر دريانوردان با وال‌ها است. هرمان ملويل در کتاب «موبي ديک»، با عنوان فرعي «نهنگ بحر»، روايتي به دست داده که بسياري آن را بهترين رمان قرن نوزدهمي امريکا دانسته‌اند.
رمان «موبي ديک» را مي‌توان شکلي از تراژدي انسان معمولي دانست. موبي‌ديک در روند روايت رمان «موبي ديک» به نوعي سمبل بدل مي‌شود.
کتاب «موبي ديک» شاهکار هرمان ملويل و از آثار درخشان ادبيات کلاسيک است که ارزشش در دهه‌هاي اخير بيش از گذشته نمايان شده است.

مروري بر کتاب «موبي ديک»
امروز اگرچه هرمان ملويل نويسنده‌اي مهم شناخته مي‌شود که آثارش با نقد و تفسيرهاي زيادي همراه بوده است اما مي‌شود گفت که او براي مدت‌ها نويسنده‌اي قدرناديده بود. ملويل وارث سنت گران‌سنگ ادبيات رمانتيک بود اما داستان‌هايي واقع‌گرايانه مي‌نوشت که به خصوص به زندگي در دريا مربوط بودند. شاخص‌ترينِ اين آثار، رمان «موبي ديک» است. ملويل در آثارش به تضادهاي فرهنگي نيمه سده نوزدهم مي‌پرداخت و نوشته‌هايش فراتر از زمان خودش بود. اغراق نيست اگر بگوييم در دوران جنگ داخلي در امريکا تا پايان جنگ جهاني اول ملويل نويسنده‌‌اي بود کاملا فراموش شده اما او امروز نويسنده‌اي است که کتاب‌هايش بسيار مورد توجه است و در سطحي گسترده خوانده مي‌شود و مورد نقد و بررسي قرار مي‌گيرد.
کتاب «موبي ديک» از آن دست رمان‌هايي است که نمي‌توان آن را در ژانري خاص دسته‌بندي کرد اگرچه ويژگي‌هايي دارد که آن را به تراژدي مدرن نزديک مي‌کند. با اين حال برخي اين رمان را اثري حماسي هم دانسته‌اند.
صالح نجفي، مترجم کتاب «موبي ديک»، در بخشي از مقدمه‌اش درباره حماسي بودن «موبي ديک» نوشته:
«... به نظر مي‌آيد که توجه به حماسي بودن اين رمان در ميان منتقدان بيش از عنايت به تاثير انواع ديگر ادبي است. همچنان که گفته‌اند، از 1950 يعني صد سال پس از انتشار موبي ديک، که نيوتن آروين و هنري پومر اين موضوع را تا اندازه‌اي به تفصيل بيان کرده‌اند، عده‌اي ديگر نيز اين رمان را حماسه خوانده‌اند يا به پيوندهاي آن با سنت حماسي اشاره کرده‌اند. اما، در عين حال، نسبت دادن حماسه به موبي ديک همواره توام با احتياط بوده است. تازه عده‌اي پا را از اين هم فراتر نهاده و مدعي شده‌اند که نوشته ملويل تن به طبقه‌بندي نوعي نمي‌دهد.» در مقدمه به اين نکته هم اشاره شده که کريستوفر استن تنها منتقدي است که رمان «موبي ديک» را بي‌هيچ احتياط و ترديدي به طور مفصل و مبسوط در قالب رمان حماسي بررسي کرده است.
صالح نجفي نوشته که ترجمه رمان «موبي ديک»، اين «اثر بسيارنقشِ دشوارياب»، سه سال به درازا کشيده است. سه سالي که همراه با عذاب و عرق‌ريزي روح بوده است. او در بخشي از مقدمه‌اش اين توضيح را هم داده که در سراسر متن ترجمه کتاب «موبي ديک» از کلمه نهنگ به جاي وال استفاده نکرده اگرچه در فارسي اين باب شده است. فقط در عنوان فرعي کتاب و به تبع مولانا «نهنگ بحر» آمده و مترجم در توضيح آن نوشته: «به نظر من، حضرت مولانا از اين سبب نهنگ بحر مي‌گويد تا از نهنگ بري متمايزش سازد. مستندم هم سفرنامه ناصرخسرو است. در اين سفرنامه ارجمند، آنجا که سخن از وادي نهنگان به ميان مي‌آيد معلوم مي‌شود که منظور ناصرخسرو نهنگ بري يا تمساح است. و اما ملويل در جاي‌جاي رمان، لوياتان را به جاي وال مي‌آورد تا ارتباط ماهي مورد نظر خودش را، علاوه بر ماهي بلعنده يونس نبي، با لوياتان موصوف در کتاب ايوب نيز حفظ کند.»
هرمان ملويل بيش از ديگر نويسنده‌هاي امريکايي به قساوت و فساد ناشي از خودگرايي و خودپرستي در جامعه امريکايي توجه کرده است. اين خودگرايي و خودپرستي در رمان «موبي‌ديک» در شخصيت «آخاب» قابل مشاهده است. در اينجا علت خودگرايي و خودپرستي، غرور بيش از اندازه او است. نبرد آخاب با موبي‌ ديک سابقه و تاريخي پشت سر دارد که متفاوت از کشتن وال سفيد به قصد روغن‌گيري و تجارت است. ناخدا در يکي از سفرهاي قبلي‌اش قرباني موبي‌ ديک شده بود و او پايش را قطع کرده بود و از اين‌رو اين نبردي است به قصد انتقام‌گيري.

درباره هرمان ملويل نويسنده کتاب «موبي ديک»
هرمان ملويل در روز اول اوت 1819 در نيويورک متولد شد. پدرش بازرگان بود که ديگر ورشکست شده بود و وقتي او از پاافتاده و نااميد از دنيا رفت هرمان ملويل دوازده سال بيشتر نداشت. ملويل جوان براي گذران زندگي مجبور شد خيلي زود وارد بازار کار شود؛ از کار در بانک گرفته تا پادويي کابين کشتي در سفري به ليورپول و حتي معلمي در يک مدرسه ابتدايي. او سرانجام در ژانويه 1841 با يک کشتي والگيري به اقيانوس آرام رفت. ملويل تا 1844 به کار دريا مشغول بود و بعدها ماجراهاي اين سفرها را نوشت که شهرتي زياد برايش به همراه آورد. ملويل در 1850 ازدواج کرد و در ماساچوست در ملکي اعياني ساکن شد و آنجا بر روي شاهکارش «موبي ديک» کار مي‌کرد. اغلب داستان‌هاي ملويل در اين خانه نوشته شد اما پس از مدتي ملويل نثرنويسي را کنار گذاشت و پس از آن شعرهايي از او در نشريات منتشر مي‌شد. انگار که چشمه خلاقيت او خشکيده بود. ملويل سرانجام در 28 سپتامبر 1891 از دنيا رفت. از شاهکار ملويل يعني رمان «موبي ديک» چند ترجمه به فارسي موجود است و به جز اين، کتاب‌هاي ديگري از ملويل هم به فارسي ترجمه شده‌اند که از بين آنها مي‌توان به اينها اشاره کرد: «بيلي باد ملوان»، «سه داستان» و «ترجيح مي‌دهم که نه».

درباره ترجمه کتاب «موبي ديک»
کتاب «موبي ديک» با ترجمه صالح حسيني در نشر نيلوفر منتشر شده است.
صالح حسيني، متولد 1325 در کرمانشاه، مترجم، منتقد ادبي و مدرس دانشگاه است. او از دانشگاه جرج واشينگتن مدرک دکتري زبان انگليسي دريافت کرده و پس از بازگشت به ايران به عنوان مترجم و مدرس دانشگاه مشغول کار شد و از آغاز دهه شصت به انتشار ترجمه‌هايش پرداخت. از او آثاري در زمينه نظريه ترجمه و نقد ادبي نيز منتشر شده است. «به سوي فانوس دريايي»، «خشم و هياهو»، «برخيز اي موسي»، «دل تاريکي» و «1984» برخي از ترجمه‌هاي صالح حسيني هستند.