جستارهایی درباره تئوری توطئه در ایران

کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» اثر آبراهاميان، اشرف و کاتوزيان
سه مقاله به قلم سه مورخ و جامعه‌شناس برجسته معاصر که در اين مقالات هر يک از منظر خود به موضوع تئوري توطئه توجه کرده است. کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» شامل مقالاتي از يرواند آبراهاميان، احمد اشرف و محمدعلي همايون کاتوزيان است که توسط محمدابراهيم فتاحي گردآوري و ترجمه شده‌اند.
کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» به موضوعي مربوط است که به خصوص در ايران، هم نزد مردم عادي و هم براي صاحب‌نظران، همواره مطرح بوده است. بسياري از ما در مواجهه با حوادث مختلف اجتماعي و سياسي اين‌طور فکر مي‌کنيم که دستي پنهان در کار است و در اغلب موارد اين دست را نيرويي خارجي و به طور ويژه انگلستان مي‌دانيم.
تئوري توطئه در جامعه و تاريخ معاصر ما به اندازه‌اي رواج داشته که نويسندگان برجسته‌‌اي چون آبراهاميان، اشرف و کاتوزيان به آن توجه کرده‌اند و مقالاتي درباره‌اش‌ نوشته‌اند که در کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» در کنار هم منتشر شده‌اند.
به‌طورکلي مي‌توان گفت که ديدگاه مبتنى بر نظريه توطئه رويکردى غالب در جوامع ضعيف و گرفتار مشکلات و عاجز از حل آنها است. اين رويکرد به حاکمان اين‏گونه جوامع و حتى مردم آنها اين امکان را داده است تا شکست‏ها، عقب‏ماندگى‏ها و مشکلات درونى خود را با فرافکنى به جوامع بيرونى و مسائل خارج از مرزهاى ملى خودشان نسبت دهند. شناخت اين پديده اجتماعى و تأثير آن در جامعه‏شناسى سياسى ايران داراى اهميت ويژه‏اى است که مجموعه مقالات کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» سعى در انجام اين مهم دارد.

مروري بر کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»
کشور ما هيچ‌گاه مستعمره نبوده اما اين به اين‌معنا نيست که ايران هميشه مستقل از قدرت‌هاي خارجي بوده است. در واقع از سده‌ها پيش ايران نيز تحت‌تاثير کشورهاي قدرتمند بوده است و در دوره‌هاي مختلف رد حضور قدرت‌هاي جهاني به شکل مستقيم يا غيرمستقيم در سير حوادث ايران ديده مي‌شود. اين مسئله تاريخي منجر شده که ما در قضاوت‌هاي تاريخي‌مان گاه دچار افراط شويم و تصور کنيم که در پشت هر حادثه حتي ساده‌اي نيرو يا قدرتي خارجي حضور داشته است. اين تصور ما چقدر واقعي است و چقدر به تئوري توطئه مربوط است و چرا تئوري توطئه اين‌قدر در ايران رواج دارد؟ اين‌ها و پرسش‌هايي ديگر موضوع اصلي سه مقاله‌اي است که در کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» منتشر شده است.
کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» پيشگفتاري نسبتا مفصل به قلم مترجم اثر دارد. مترجم در پيشگفتارش به ادبيات موضوع توجه کرده و به تعاريف و مفاهيم، پيشينيه و علل توسل به تئوري توطئه پرداخته است.
سه مقاله کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» نيز عبارتند از: «پارانويد در سياست ايران» نوشته يرواند آبراهاميان، «توهم توطئه» نوشته احمد اشرف و «خليل ملکي؛ رد تئوري توطئه و پيشبرد جامعه ايراني» نوشته محمدعلي همايون کاتوزيان. کتاب ضميمه‌اي هم با عنوان «گزارش دستگيري خليل ملکي» دارد که درواقع متن کيفرخواست دادرسي ارتش بر ضد رهبران جامعه سوسياليست‌ها است.
مترجم کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» در پيشگفتارش اشاره کرده که نظريه توطئه مى‏تواند در همه جوامع و فرهنگ‏هاى سياسى مطرح شود. با اين تفاوت که در هر جامعه‏اى متناسب با سطح توسعه‏يافتگى، پيشينه تاريخى، ميزان موفقيت‏ها و ناکامى‏ها و دلايل مشابه ديگر اين نظريه در افکار و باور عمومى مردم وارد مى‏شود و بر تحليل رويدادهاى مهم سياسى و اجتماعى تأثير مى‏گذارد. در ايران هرگز به‏صورت تئوريک ادعا نشده است که تمامى رويدادهاى سياسى توسط دست‏هاى پنهان خارجى صورت مى‏گيرد. اما در عمل مى‏توان شواهد فراوانى ارائه کرد که بر اساس آن بسيارى از پديده‏هاى سياسى و حتى اجتماعى داخلى با دلايل و عوامل خارجى تبيين مى‏شوند. درباره ميزان دخالت بيگانگان هم مى‏توان اختلاف‏هاى وسيعى را در اين‏گونه تبيين‏ها مشاهده کرد.
کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» از سه گفتار مستقل تشکيل شده است. در گفتار نخست، يرواند آبراهاميان ريشه‏هاى پارانويد در ايران را مورد ارزيابى قرار داده است. همچنين در ادامه اشکال مختلف اين مسئله، به‏ويژه در ميان جريانات سياسى معاصر ايران به‏صورت تطبيقى بررسى شده است. در اين گفتار پيامدهاى توجه به تئورى توطئه، به‏ويژه نقش آن در توسعه‏نيافتگى و به تأخير انداختن پلوراليسم سياسى نيز بررسى و به نکات قابل توجهى در اين زمينه اشاره شده است.
در مقاله دوم کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»، «توهم توطئه»، نويسنده تلاش کرده تا با بررسى تاريخى مفهوم توطئه در ايران به اين پديده اجتماعى بپردازد. احمد اشرف بر اين باور است که ترکيبى متشکل از ميراث ريشه‏دار باورهاى فرهنگى پيش از اسلام و شيعه در خصوص نيروهاى شيطانى، دخالت‏هاى پياپى خارجى در سال‏هاى نيمه استعمارى سده نوزدهم و اوايل سده بيستم و سياست ابرقدرت‏هاى دهه 1320 و 1360 و همچنين شيوه استبدادى و غيرمشارکتى سياست در ايران همراه با کنترل شديد مطبوعات و رسانه‏ها و نيز کارايى تئورى توطئه به‏عنوان يک مکانيسم دفاع جمعى به‏ويژه در سال‏هاى ناتوانى و ضعف موجب جاذبه و گيرايى تئورى‏هاى توطئه شده است، نويسنده بر اساس عوامل يادشده فوق و با رويکردى بر اساس سير تکوين تاريخى به بررسى اين پديده اجتماعى در ايران پرداخته است.
گفتار سوم کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» درواقع بررسى موردى از ديدگاه‏هاى خليل ملکى در دهه‏هاى 1320 و 1330 به‏ويژه درخصوص مفهوم جامعه مدنى و بحث تئورى توطئه در ايران و پيامدهاى آن است. نويسنده مقاله با مرورى بر زمينه روشنفکرى در ايران معاصر و ويژگى‏هاى آن، خط‏مشى سياسى ملکى را بررسى کرده است. در اين گفتار مبارزه ملکى عليه تئورى توطئه به‏عنوان مخرب‏ترين مانع در برابر توسعه سياسى و اجتماعى کشور و نقش آن در سلب اعتمادبه‏نفس در بين مردم مورد ارزيابى قرار گرفته است.

درباره يرواند آبراهاميان، احمد اشرف و هما کاتوزيان نويسندگان کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»
يرواند آبراهاميان، متولد 1319 در تهران، از شاخص‌ترين و مشهورترين تحليل‌گران تاريخ و جامعه‌شناسي سياسي ايران به شمار مي‌رود. او نويسنده، مورخ و مدرس برجسته تاريخ است. آبراهاميان، ايراني ارمني‌تباري است که پس از پايان تحصيلات ابتدايي‌اش در سال 1329 به بريتانيا مهاجرت کرد و به تحصيل در رشته تاريخ پرداخت. در سال 1342 مدرک کارشناسي و کارشناسي‌ارشد خود را از دانشگاه آکسفورد و مدرک دکتري را در سال 1348 از دانشگاه کلمبيا امريکا دريافت کرد. او در دانشگاه‌هاي پرينستون و آکسفورد به تدريس تاريخ ايران پرداخت و هم‌اکنون در کالج باروک دانشگاه شهر نيويورک به تدريس تاريخ جهان و خاورميانه مشغول است. آبراهاميان علاوه بر کتب تأليفي، مقالات بسياري درباره تاريخ معاصر ايران نوشته است. آبراهاميان در تاريخ‌نگاري‌اش به مباني اجتماعي وقايع و تحولات سياسي توجهي ويژه دارد و اين يکي از وجوه تمايز او با ديگر مورخان معاصر ايران است.
«تاريخ ايران مدرن»، «کودتا»، «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»، «ايران بين دو انقلاب» و «بحران نفت در ايران» برخي از آثار او است که به فارسي ترجمه شده‌اند.
احمد اشرف، جامعه‌شناس، پژوهشگر و نويسنده، متولد سال 1313 است. وي که يکي از بانيان اصلي دانشنامه‌‌ ايرانيکا به حساب مي‌آيد، سابقه‌ي تدريس جامعه‌شناسي و تاريخ اجتماعي ايران را در دانشگاه‌هاي پنسيلوانيا، کلمبيا، پرينستون و دانشگاه تهران دارد.

محمدعلي همايون کاتوزيان، متولد 26 آبان 1321 در تهران، اقتصاددان، پژوهشگر علوم سياسي، تاريخ‌نگار و منتقد ادبي است. کارنامه آثار منتشر شده‌اش نيز نشان مي‌دهد که او علايق و دغدغه‌هايي متنوع داشته و در زمينه‌هاي مختلف مربوط به ايران آثاري متعدد نوشته است. محمدعلي همايون کاتوزيان تحصيلات متوسطه‌اش را در دبيرستان البرز گذراند و سپس وارد دانشگاه تهران شد اما يک سال بعد از آن براي خواندن درس اقتصاد به انگلستان رفت. او مدرک کارشناسي‌اش را در سال 1967 از دانشگاه بيرمنگام گرفت. يک سال پس از آن مدرک کارشناسي‌ ارشد را از دانشگاه لندن گرفت و در سال 1984 نيز دکترايش را از دانشگاه کنت در کانتربري گرفت. او در سال‌هاي مختلف در دانشگاه‌هايي در انگلستان، کانادا، ايران و امريکا به تدريس اقتصاد پرداخت و در سال‌هاي اخير در بخش مطالعات شرقي دانشگاه آکسفورد فعاليت کرده است.

درباره ترجمه کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»
کتاب «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران» با ترجمه محمدابراهيم فتاحي در نشر ني منتشر شده است.
محمد‌ابراهيم فتاحي، متولد سال 1345، مترجم ايراني است. او فارغ‌التحصيل مقطع كارشناسي ارشد روابط بين‌الملل از دانشكده حقوق دانشگاه تهران است. «الگوهاي تاريخي صنعتي شدن»، «کودتا»، «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»، «ايران بين دو انقلاب»، «بحران نفت در ايران»، «ايران بين ناسيوناليسم اسلامي و سکولاريسم» و «انقلاب مشروطه ايران» از جمله ترجمه‌هاي فتاحي هستند.