جهان نمایش 35: پدرو و کاپیتان

کتاب «پدرو و کاپيتان» نوشت? ماريو بندتي
نمايشنامه‌اي درباب شکنجه و رابط? شکنجه‌گر و آنکه شکنجه مي‌شود. کتاب «پدرو و کاپيتان»، با عنوان اصلي Pedro y el Capit?n، نمايشنامه‌اي است از ماريو بندتي، نويسند? اهل اروگوئه، که به‌جاي به صحنه آوردن عمل فيزيکي شکنجه، مفهوم و تأثير آن را به نمايش مي‌گذارد.
ماريو بندتي در کتاب «پدرو و کاپيتان» از خلال نمايشنامه‌اي در چهار پرده، که وقايع آن به‌تمامي در اتاق بازجويي و بين يک شکنجه‌گر و شکنجه‌شونده اتفاق مي‌افتد، دو انسان را مقابل هم قرار مي‌دهد که يکي، به‌سود قدرت حاکم، ديگري را عذاب مي‌دهد و ديگري، براي آرماني انساني، مقاومت مي‌کند و دربرابر شکنجه‌گري که نمايند? استبدادي مخوف است، وا نمي‌دهد و به آرمان‌هاي خود و به هم‌رزمانش و مردمي که به‌خاطرشان مبارزه کرده است خيانت نمي‌کند.
بندتي در کتاب «پدرو و کاپيتان» روان شکنجه‌گر را مي‌کاود تا انگيزه‌ها و عواملي را که او را به‌سمت شکنجه سوق داده‌اند به صحنه آورد و بر آن‌ها نور بتاباند.
بندتي، چنانکه خود در مقدمه‌اش بر کتاب «پدرو و کاپيتان» توضيح داده است، ابتدا قرار بوده اين کتاب را به‌صورت يک رمان، با عنوان «غل‌وزنجير»، بنويسد اما بعد نظرش تغيير کرده و موضوع رماني را که در سر داشته است به نمايشنامه تبديل کرده که حاصلش همين کتاب «پدرو و کاپيتان» شده است.
کتاب «پدرو و کاپيتان»، چنانکه در مقدم? مزدک بلوري بر ترجم? فارسي اين نمايشنامه توضيح داده شده، در دوراني سياه از تاريخ کشور اروگوئه نوشته شده است؛ دوراني که بندتي خود دور از وطن و همچون يک تبعيدي در کوبا زندگي مي‌کرده و مبارزان و آزادي‌خواهاني که در اروگوئه مشغول مبارزه با حکومت استبدادي اين کشور بوده‌اند، شکنجه و اعدام و سرکوب مي‌شدند.
متن اصلي کتاب «پدرو و کاپيتان» اولين بار در سال 1979 منتشر شده است.

مروري بر کتاب «پدرو و کاپيتان»
چنانکه پيش‌تر اشاره شد، شکنجه موضوع محوري کتاب «پدرو و کاپيتان» ماريو بندتي است. بندتي اما در اين نمايشنامه نه به وجه فيزيکي شکنجه که به مفهوم و تأثير آن و ساختاري که براي حفظ خود نياز به شکنجه دارد و به وجوه نامرئي شکنجه که به اعتقاد بندتي حضور و تأثيرشان بسي سنگين‌تر و گسترده‌تر از شکنج? فيزيکي است مي‌پردازد.
درواقع کتاب «پدرو و کاپيتان» شکنجه را به‌مثابه هوايي به صحنه مي‌آورد که مردمِ گرفتار خفقان و استبداد سياسي در آن تنفس مي‌کنند. بندتي در کتاب «پدرو و کاپيتان» تأثيري را به نمايش مي‌گذارد که شکنجه بر روح و عمق جان انسان‌ها مي‌گذارد.
کتاب «پدرو و کاپيتان» تأثير شکنجه را هم بر شکنجه‌گر و هم بر شکنجه‌شونده نشان مي‌دهد و ژرفاي مفهوم و عملکرد و کارکرد شکنجه را مي‌کاود. اين نمايشنامه همچنين از مقاومت شکنجه‌شونده دربرابر شکنجه‌گر مي‌گويد و از ابزاري که شکنجه‌شونده براي چنين مقاومتي به آن توسل مي‌جويد.
شايد بهتر باشد براي گفتن جان کلام دربار? کتاب «پدرو و کاپيتان» به قول خود نويسنده در مقدم? اين نمايشنامه رجوع کنيم. بندتي در جايي از اين مقدمه، در توضيح آنچه در کتاب «پدرو و کاپيتان» قصد بيان آن را دارد، ما را به گفت‌وگويي ارجاع مي‌دهد که منتقدي، در زماني که او هنوز داستان اين نمايشنامه را به‌صورت طرح يک رمان در سر داشته، با او انجام داده است. بندتي در اين گفت‌وگو مي‌گويد که رمان آينده‌اش «گفت‌وگويي طولاني ميان شکنجه‌گر و شکنجه‌شونده» است «که در آن شکنجه‌اي نمي‌بينيم، بلکه ساي? عظيم شکنجه بر گفت‌وگو سنگيني مي‌کند.» بندتي اضافه مي‌کند که به اعتقاد او «شکنجه از شکنجه‌گاه فراتر مي‌رود و با زندگي خصوصي شکنجه‌گر و شکنجه‌شونده درمي‌آميزد.» به‌گفت? بندتي اين همان چيزي است که کتاب «پدرو و کاپيتان» مي‌خواهد بگويد.
کتاب «پدرو و کاپيتان» نمايشنامه‌اي است با دو شخصيت: يکي پدرو که مبارزي زنداني و تحت شکنجه است و ديگري کاپيتان، که بازجو و شکنجه‌گر اوست. صحن? نمايش، اتاق بازجويي است و نمايشنامه در هيئت گفت‌وگوي ميان پدرو و کاپيتان در اتاق بازجويي طراحي و ساخته‌وپرداخته شده است؛ گفت‌وگويي که از خلال آن، رابط? ميان شکنجه‌گر و شکنجه‌شونده به نمايش گذاشته شده و همچنين مخاطب به تأمل در مفاهيمي چون شجاعت و ترس و خيانت و وفاداري و اخلاق و ايثارگري و حساسيت دربرابر درد ديگران، دعوت شده است.
بندتي در اين نمايشنامه، چنانکه در بخشي ديگر از مقدم? آن توضيح مي‌دهد، به شکنجه‌شونده به‌مثابه يک قرباني بي‌دفاع که «به شکستي اجتناب‌ناپذير يا مرگ محکوم شده باشد» نمي‌نگرد. او فرد مبارز و آزادي‌خواهي را که شکنجه مي‌شود انساني مي‌داند که «قدرت به ظاهر مسلط را شکست مي‌دهد».

دربار? ماريو بندتي، نويسند? کتاب «پدرو و کاپيتان»
ماريو بندتي (Mario Benedetti)، متولد 1920 و درگذشته به سال 2009، روزنامه‌نگار، داستان‌نويس، طنزنويس، نمايشنامه‌نويس، جستارنويس، منتقد و شاعر چپ‌گراي اروگوئه‌اي بود.
بندتي از اعضاي نسل 45، يعني نسلي از نويسندگان اروگوئه بود که بين سال‌هاي 1945 تا 1950 کار ادبي خود را شروع کردند و جنبشي فکري و ادبي را در اين کشور به راه انداختند. او به‌مدت دوازده سال، در دوراني که اروگوئه تحت حکومت يک ديکتاتوري نظامي بود، در تبعيد زندگي کرد و در سال 1985، پس از برقراري دموکراسي در اروگوئه، به کشورش بازگشت.
ماريو بندتي براي اشعار و رمان‌هايش جوايز بين‌المللي متعددي گرفته است. از آثار او مي‌توان به کتاب‌هاي «دُرد قهوه» و «آتش‌بس» اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «پدرو و کاپيتان»
کتاب «پدرو و کاپيتان» با ترجمه و مقدم? مزدک صدر در مجموع? «جهانِ نمايش» نشر ني منتشر شده است. «جهان نمايش» عنوان مجموعه کتاب‌هايي در زمين? تئاتر و ادبيات نمايشي است که زير نظر رضا رضايي و با همکاري رحمان سهندي در نشر ني منتشر مي‌شود. اين مجموعه، چنانکه در توضيح آن آمده است، «مجموعه‌اي است از متن‌هايي که براي صحن? نمايش يا دربار? آن نوشته شده‌اند. انواع نمايش‌نامه، چه براي اجرا و چه صرفاً براي خوانده شدن، از جمله نمايش‌نامه‌هايي با اقتباس از آثار ادبي يا سينمايي، و نيز متن‌هاي نظري در حوز? درام و نقد آثار نمايشي، در اين مجموعه جاي مي‌گيرند.»
مزدک صدر، مترجم کتاب «پدرو و کاپيتان»، متولد 1354 است. از ديگر ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب «مسافر هواپيماي ترومن» اشاره کرد.